مىكردند و بر اساس آن گاهى فرشتگان را دختران خدا مىدانستند و گاه حلال و حرامهايى درست مىكردند و به خدا نسبت مىدادند ؛ اما گمانهايى كه پايه و اساس داشته باشد و از نور الهى سرچشمه گيرد ، حساب جداگانهاى دارد ، هرچند مؤمنان با اين گمانها دربارهء كسى قضاوت قطعى نمىكنند ؛ اما بهوسيلهء آن احتياطات لازم را رعايت مىكنند مبادا صدمهاى از دشمن به آنها يا جامعهء اسلامى برسد .
شايان توجه است كه در روايتى ذيل آيهء شريفهء « إِنَّ فِى ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِّلْمُتَوَسِّمِينَ » ؛ در اين سرگذشت ( عبرتانگيز ) نشانههايى است براى هشياران » « 1 » كه خداوند آن را بعد از ذكر آيات مربوط به قوم لوط و عذاب آنها فرموده ، امام صادق عليه السلام مىفرمايد : « متوسمين ، امامان هستند » . « 2 » و از اميرمؤمنان على عليه السلام نقل شده است كه فرمود :
« كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه و آله الْمُتَوَسِّمَ وَأَنَا مِنْ بَعْدِهِ وَالْأَئِمَّةُ مِنْ ذُرِّيَّتِي الْمُتَوَسِّمُونَ ؛
متوسم ، پيامبر بود و بعد از او منم و امامان از دودمان من » . « 3 »
روشن است كه منظور از اين روايات ، تخصيص دادن مفاد آيه به امامان عليهم السلام نيست ، بلكه آنها مصداق اتَم و اكمل آن بودهاند ؛ مانند بسيارى از تفسيرهاى ديگرى كه در ذيل آيات قرآن آمده است .
* * *
هامش
( 1 ) . حجر ، آيهء 75
( 2 ) . كافى ، ج 1 ، ص 218 ، ح 1
( 3 ) . همان ، ح 5