خويشتندارى ، افراد ناآگاه آنها را بىنياز مىپندارند ؛ امّا آنها را از چهرههايشان مىشناسى » . « 1 »
دربارهء منافقانى كه سعى دارند چهرهء واقعى خود را با سخنان دروغين مخفىكنند مىفرمايد : « وَلَوْ نَشَاءُ لَأَرَيْنَاكَهُمْ فَلَعَرَفْتَهُمْ بِسِيمَاهُمْ وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ فِى لَحْنِ الْقَوْلِ وَاللَّهُ يَعْلَمُ أَعْمَالَكُمْ » ؛ و اگر ما بخواهيم ، آنها را به تو نشان مىدهيم تا آنان را با قيافههايشان بشناسى ، هر چند مىتوانى آنها را از طرز سخنانشان بشناسى ؛ و خداوند اعمال شما را مىداند » . « 2 »
در كلمات قصار خوانديم :
« مَا أَضْمَرَ أَحَدٌ شَيْئاً إِلَّا ظَهَرَ فِي فَلَتَاتِ لِسَانِهِ وَصَفَحَاتِ وَجْهِهِ ؛
هيچكس چيزى را در دل پنهان نمىكند مگر اينكه در سخنانى كه از زبان او مىپرد و در چهره و قيافهاش آشكار مىگردد » . « 3 »
در ذيل گفتار حكيمانهء 295 نيز اين روايت گذشت كه امام اميرمؤمنان عليه السلام مىفرمايد :
« مَنِ اشْتَبَهَ عَلَيْكُمْ أَمْرُهُ وَلَمْ تَعْرِفُوا دِينَهُ فَانْظُرُوا إِلَى خُلَطَائِهِ ؛
هرگاه وضع باطنى كسى بر شما مشتبه شود و دين او را نتوانيد بشناسيد ، نگاه به همنشينانش كنيد » . « 4 »
از كلام حكيمانهء مورد بحث نيز مىتوان همين معنا را استفاده كرد كه براى شناختن افراد به دو چيز در آنها دقت كنيم : نخست ، رسولان و فرستادگان آنها و ديگر ، لحن و محتواى نامههايشان . البته اين گفته دربارهء كسانى صادق است كه داراى رسول و فرستاده و نامههاى خاصى هستند .
اين سخن در تاريخ زندگى پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله و اميرمؤمنان عليه السلام و ساير اولياء اللَّه به خوبى ديده مىشود . رسول خدا صلى الله عليه و آله براى پيشگيرى از توطئهء مشركان مكه در
هامش
( 1 ) . بقره ، آيهء 273
( 2 ) . محمد ، آيهء 30
( 3 ) . نهجالبلاغه ، حكمت 26
( 4 ) . بحارالانوار ، ج 71 ، ص 197 ، ح 31