امروز نيز بهترين راه براى قضاوت كردن دربارهء كسانى كه صدها يا هزاران سال قبل از ما مىزيستند مطالعهء آثار مكتوب آنهاست ، چراكه شخصيتشان در آثار مكتوبشان تجلى مىكند .
بر اين اساس ، اين جمله نيز حاوى دو دستور است : هم مراقب نوشتههاى خود باشيم ، هم روحيات ديگران را از نوشتههايشان استنباط كنيم .
يكى از شعراى عرب اين دو جملهء حكيمانه را در دو بيت شعر به صورت زيبايى آورده ، مىگويد :
تَخَيَّر إذا ما كُنْتَ فِي الْأَمْرِ مُرْسِلًا * فَمَبْلَغُ آراءِ الرّجالِ رَسُولُها
وَرَوّ وَفَكّرْ فِي الْكِتابِ فَإِنَّما * بِأَطْرافِ أَقْلامِ الرّجالِ عُقُولُها
در انتخاب فرستاده دقت كن - زيرا فرستادههاى افراد نشانهء آراء و افكار آنها هستند .
به هنگام نوشتن نامه بسيار دقت و فكر كن ، زيرا - عقول انسانها از نوك قلمهاى آنها تراوش مىكند . « 1 »
نكته طرق شناخت انسانها
بسيارى از مردم به آسانى باطن خود را ظاهر نمىكنند و انسان در تعامل با آنها گرفتار مشكل مىشود . براى شناختن اينگونه اشخاص راههاى فراوانى هست كه در قرآن مجيد و روايات اسلامى اشاراتى به آنها شده است .
قرآن مجيد ، هم دربارهء خوبان و هم دربارهء بدان اشاراتى دارد . در مورد نيازمندان آبرومندى كه هيچگاه نياز خود را آشكار نمىكنند مىفرمايد :
« يَحْسَبُهُمُ الْجَاهِلُ أَغْنِيَاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ تَعْرِفُهُمْ بِسِيمَاهُمْ » ؛ و از شدّت
هامش
( 1 ) . شرح نهجالبلاغهء ابن ابىالحديد ، ج 19 ، ص 207