در حديث ديگرى در همان كتاب از آن حضرت مىخوانيم :
« النُّفُوسُ طَلِقَةٌ لكِنْ أيْدِى الْعُقُولِ تَمْسِكُ أعْنَتَها عَنِ النُّحُوسِ
؛ نفوس آدميان آزاد است ؛ ولى دستهاى عقل زمام آن را گرفته و از چموشى و سركشى باز مىدارد » . « 1 »
نيز در حديث ديگرى از همان حضرت آمده است :
« إنَّمَا الْعَقْلُ التَّجَنُّبُ مِنَ الْإثْمِ وَالنَّظَرِ فِي الْعَواقِبِ وَالْأخْذِ بِالْحَزْمِ
؛ عقل تنها پرهيز از گناه و نگاه كردن در عواقب امور و رعايت احتياط در كارهاست » . « 2 »
جالب اينكه امام عليه السلام در كلام حكيمانهء 437 عدالت را نيز به چيزى شبيه آنچه در بالا دربارهء عقل فرمود وصف كرده است ، مىفرمايد :
« الْعَدْلُ يَضَعُ الْأمُورَ مَواضِعَهَا
؛ عدل هر چيزى را در جايگاه خود قرار مىدهد » . و به يقين هر عاقلى عادل است و هر عادلى بايد عاقل باشد .
در عهدنامهء مالك اشتر نيز آمده است كه امام عليه السلام به او دستور مىدهد
« فَضَعْ كُلَّ أمْرٍ مَوْضِعَهُ وَأوْقِعْ كُلَّ أمْرٍ مَوْقِعَهُ
؛ هر چيز را در جايگاه خود قرار ده و هر امرى را در محل مناسب آن » . « 3 » و اين هم امر به عدالت است و هم رعايت عقل و تدبير .
ابن ابىالحديد در اينجا ضربالمثلى نقل مىكند كه به پندار خودش شبيه كلام امام عليه السلام است در اين جهت كه از بيان مطلبى ، مطلب ديگرى فهميده مىشود ولى ضربالمثل گفته شده بسيار نامناسب نسبت به گفتار حكيمانهء امام عليه السلام است . « 4 »
* * *
هامش
( 1 ) . غررالحكم ، ح 2048 .
( 2 ) . همان ، ح 3887 .
( 3 ) . نهجالبلاغه ، نامهء 53 .
( 4 ) . شرح نهجالبلاغهء ابن ابىالحديد ، ج 19 ، ص 67 .