اينكه هرگاه كسى در ميان مردم نادان به دفاع از حق برخيزد جان خود را به خطر انداخته چرا كه افراد جاهل و متعصب و لجوج با اينگونه افراد مخالفند و مفهوم آن اين مىشود كه هر كس دفاع از حق كند بايد هزينههاى اين دفاع را در برابر مردم نادان بپردازد .
ولى اين تفسير به هيچ وجه مناسب چنين گفتار حكيمانهاى نيست ، زيرا اولًا در بعضى از متون لغت صريحا آمده است كه جملهء
« أبْدى صَفْحَتَهُ لَهُ »
به معناى به مخالفت برخاستن است و مرحوم علامهء شوشترى موارد فراوانى از كلمات عرب نقل كرده كه جملهء « مَنْ أبْدى صَفْحَتَهُ لَهُ » به معناى به مخالفت برخاستن است . « 1 »
ثانياً در خطبهء شانزدهم ، پيش و پس از آن جملههايى آمده است كه به خوبى نشان مىدهد امام عليه السلام در اين جمله از بدكاران سخن مىگويد كه به مخالفت با حق برمىخيزند .
در شرح نهجالبلاغهء محمد عبده احتمال ديگرى نيز در تفسير اين جمله ذكر شده و آن اينكه منظور از « أبْدى صَفْحَتَهُ لِلْحَقّ » به معناى روى گردانيدن از حق است كه آن هم سبب هلاكت انسان مىشود ؛ ولى با توجه به اينكه كلمهء « أبْدى » به معناى آشكار كردن است اين تفسير نيز بعيد به نظر مىرسد . « 2 »
به هر حال مفهوم اين جمله اين است كه امام عليه السلام به همهء كسانى كه به مخالفت با حق برمىخيزند هشدار مىدهد كه به عاقبت سوء كار خود بينديشند و از اين راه باز گردند . همانگونه كه پيش از اين اشاره شد اين جمله در كتاب شريف كافى نيز به عنوان بخشى از يك روايت آمده و مرحوم ملا صالح مازندرانى در شرح آن مىگويد : مفهوم جمله اين است كسى كه آشكارا در برابر حق به
هامش
( 1 ) . شرح نهجالبلاغهء مرحوم شوشترى ، ج 4 ، ص 543 .
( 2 ) . فى ظلال نهجالبلاغه ، ذيل حكمت مورد بحث .