آوريد بنابراين با اخلاق نيكتان خشنودى آنها را به دست آوريد » . « 1 »
آنگاه امام مىافزايد : « و از او عاجزتر كسى است كه دوستانى را كه به دست آورده از دست بدهد » ؛
( وَأَعْجَزُ مِنْهُ مَنْ ضَيَّعَ مَنْ ظَفِرَ بِهِ مِنْهُمْ )
. زيرا ممكن است به دست آوردن چيزى مقدارى زحمت داشته باشد ؛ ولى نگهداشتن آن آسانتر است ، بنابراين كسى كه دوستان خود را با بىمهرى يا بىاعتنايى از دست دهد عاجزتر از كسى است كه نتوانسته دوستى به دست آورد .
در اينجا سؤالى مطرح است كه اگر امام در جملهء اول مىفرمايد : « از همهء مردم عاجزتر كسى است كه . . . » چگونه بعد از آن مىفرمايد : « و از او عاجزتر كسى است كه دوستانش را از دست دهد » اگر جملهء اول عموميّت دارد ، با جملهء دوم سازگار نيست .
ولى پاسخ اين سؤال روشن است و آن اينكه جملهء اول عموميّت نسبى دارد و عموميّت نسبى با وجود بعضى از استثناها منافات ندارد و شبيه اين تعبير در كلمات روزانهء مردم نيز زياد است ؛ مثلا مردم مىگويند : بدبختترين مردم كسى است كه آبروى خود را از دست دهد و از او بدبختتر كسى است كه ايمان خود را از دست دهد و هيچ گاه در عرف مردم تناقضى در ميان اين دو ديده نمىشود .
در حديثى از امام امير مؤمنان عليه السلام در غررالحكم مىخوانيم :
« مَنْ لا صَديقَ لَهُ لا ذُخْرَ لَهُ ؛
كسى كه دوست ندارد ذخيرهاى ندارد » . « 2 »
امام صادق عليه السلام مىفرمايد :
« لَقَدْ عَظُمَتْ مَنْزِلَةُ الصَّدِيقِ حَتَّى إِنَّ أَهْلَ النَّارِ يَسْتَغِيثُونَ بِهِ وَيَدْعُونَ بِهِ فِي النَّارِ قَبْلَ الْقَرِيبِ الْحَمِيمِ قَالَ اللَّهُ مُخْبِراً عَنْهُمْ ( فَما لَنا مِنْ شافِعِينَ وَلَا صَدِيقٍ حَمِيمٍ ) ؛
مقام دوست بسيار برجسته است تا آنجا كه
هامش
( 1 ) . بحارالانوار ، ج 68 ، ص 384 ، ح 22 .
( 2 ) . غررالحكم ، ح 9460 .