قراردادهاى مهم و پيمانهاى صلح و مانند آن و كتاب عامه تمام كارمندانى را شامل مىشود كه حساب و كتاب درآمدها و هزينههاى دولت را در دست دارند ، بدهىها را مىپردازند ، مطالبات را جمعآورى مىكنند و ممكن است در عصر ما شامل مراكز آموزش و پرورش نوجوانان و جوانان را نيز شامل شود .
اما قضات عدل تمام دستگاه دادگسترى اسلام را فرا مىگيرد كه در رأس آن قضاتاند .
عمال انصاف و رفق ، اشاره به فرمانداران و بخشدارانى است كه براى ادارهء شهرها و بخشهاى مختلف كشور اسلام تعيين مىشوند و اضافهء آن به انصاف و رفق اشاره به اين است كه بايد از ميان كسانى انتخاب شوند كه واجد اين دو صفت برجستهاند ؛ هم اهل انصاف باشند و حق را به حقدار برسانند و هم با مردم با محبّت و رفق و مدارا رفتار كنند .
اما اهل جزيه و خراج اشاره به دو گروه از شهروندان كشور اسلام است ؛ اهل جزيه غير مسلمانانِ اهل كتاباند كه در پناه حكومت اسلامى زندگى مىكنند و هر ساله ماليات سرانهاى كه غالباً مبلغ اندكى است مىپردازند و حكومت اسلام مدافع حقوق آنها و حافظ جان و مال و ناموس آنهاست .
گروه دوم كشاورزانى هستند كه اراضى متعلق به جامعهء اسلامى را ( به نام اراضى خراجيه ) در اختيار دارند و كشاورزى و باغدارى مىكنند و هر سال مبلغى به عنوان خراج كه در واقع مال الاجارهء آن اراضى است مىپردازند .
اما تجار و اهل صناعات كه به عنوان قشر مهم ديگرى از آنها ياد شده قسمت مهمى از جامعهء اسلامى را در آن روز و مخصوصاً امروز تشكيل مىدهند كه امام در ادامهء اين عهدنامه توصيههاى متعددى دربارهء آنها دارد .
آخرين گروه كه به عنوان طبقهء پايين از آنها ياد شده افراد پير و ناتوان و از كار افتاده و نيازمندند كه امام در ادامهء اين عهدنامه دربارهء رسيدگى به وضع آنان
پيام امام امير المومنين ( ع ) ( فارسى ) — صفحة 449
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص٤٤٩