ما عقيده داريم اسلام براى هر زمان و هر مكان تا پايان دنياست . به يقين پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله با نظر وسيعش همهء مسلمانان جهان را در تمام اعصار و قرون مىديده و مىدانسته است كه اگر همه را مقيد به نماز در پنج وقت معين كنند كار بر امّت مشكل مىشود و گروهى تارك الصلاة خواهند شد ، لذا از طرف خداوند مأموريت پيدا كرد بر امّت خود منّت نهد و كار را وسعت بخشد .
قابل توجّه اينكه فخر رازى در تفسير آيهء « أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلى غَسَقِ اللَّيْلِ وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كانَ مَشْهُوداً » « 1 » با صراحت مىگويد : آنچه در اين آيه آمده است براى نماز سه وقت بيان كرده : وقت زوال ، وقت اوّل مغرب و وقت فجر و اين اقتضا مىكند كه زوال وقت ظهر و عصر باشد ، بنابراين وقت مشترك بين دو نماز مىشود و اوّل مغرب وقت نماز مغرب و عشا باشد و وقت مشترك بين اين دو نماز گردد و لازمهء آن جواز جمع ميان ظهر و عصر و ميان مغرب و عشاست .
فخر رازى تفسير آيه را به خوبى بيان مىكند ؛ ولى بعد مىگويد : چون دليل داريم جمع ميان دو نماز بدون عذر و بدون سفر جايز نيست ، بنابراين آيه را محدود به حال عذر مىكنيم . « 2 » اين را مىگويند اجتهاد در مقابل نص .
البته همانگونه كه در آغاز اين بحث گفتيم رعايت وقت فضيلت و جدا ساختن نمازها در اين اوقات سنّت است و اولى ، هرچند جمع ميان اين دو نيز رخصت است و به همين دليل امام عليه السلام اوقات نمازهاى پنجگانه را بهصورت جداگانه از يكديگر بيان فرموده است .
* * *
هامش
( 1 ) . اسراء ، آيهء 78 .
( 2 ) . تفسير كبير فخر رازى ، ج 21 ، ص 27 .