اشاره به اينكه آنها هرچند در قبرهاى ديوار به ديوار هم خفتهاند ؛ ولى همهء قدرت خويش را از دست داده و به مشتى خاك تبديل شدهاند ؛ تزاور و ديدار چگونه در ميان استخوانهاى پوسيده و خاكهاى بىجان امكانپذير است ؟ !
به گفتهء شاعر عرب :
غريب و أطراف البيوت تحوطه * ألاكلّ من تحت التّراب غريب
خفتگان در زير خاك غريباند و ديوارهاى قبر از هر سو آنها را احاطه كرده ، آرى ! همهء خفتگان در زير خاك غريباند .
نكته سرنوشت انسان پس از مرگ
آنچه در فقرهء بالا آمد به قرينهء جملههايى كه در آخر آن بود مربوط به جسم انسانها پس از مرگ است ؛ جسمها هستند كه مىپوسند و خاك مىشوند جسمها هستند كه باهم ديدارى ندارند و همه در هالهاى از غربت فرورفتهاند .
ولى به يقين ارواح وضع ديگرى دارند ؛ ارواح بدكاران گرفتار مجازاتهاى سختى هستند كه در قرآن به بعضى از نمونههاى آن مانند آل فرعون اشاره شده است : «
« النَّارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْها غُدُوًّا وَ عَشِيًّا وَ يَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذابِ »
؛ عذاب آنها آتش است كه هر صبح و شام بر آن عرضه مىشوند و روزى كه قيامت برپا شود ( مىفرمايد : ) آل فرعون را در سختترين عذابها وارد كنيد » . « 1 »
نيكوكاران در بهشت برزخى جاى مىگيرند و آنگونه كه قرآن دربارهء شهيدان راه خدا مىگويد : «
« فَرِحِينَ بِما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ »
؛ آنها از نعمتهايى كه خدا به آنها بخشيده شاد و خوشحالاند » . « 2 » بلكه از بعضى روايات چنين استفاده مىشود
هامش
( 1 ) . غافر ، آيهء 46 .
( 2 ) . آل عمران ، آيهء 170 .