طور دقيق از اعمال آنها آگاه است و با علم بىپايانش به آنها احاطه دارد » ؛ ( إنّ اللّه سبحانه و تعالى لا يخفى عليه ما العباد مقترفون في ليلهم و نهارهم . لطف به خبرا ، و أحاط به علما ) .
تعبير به « عباد » تعبير گستردهاى است كه شامل همهء انسانها ، مسلمان و كافر ، كوچك و بزرگ ، عالم و جاهل ، مىشود و مقدم داشتن شب بر روز براى آن است كه شبها مخفيگاهى است براى بسيارى از گنهكاران .
جملهء « لطف به خبرا » با توجه به اينكه يكى از اوصاف پروردگار « لطيف » است و لطيف به كسى گفته مىشود كه به امور ظريف و دقيق آشناست ناظر به اين معناست كه حتى كوچكترين و مخفىترين اعمال بندگان از او پنهان نمىماند : «
« يَعْلَمُ خائِنَةَ الْأَعْيُنِ وَ ما تُخْفِي الصُّدُورُ »
چشمهايى كه مخفيانه به خيانت گردش مىكند مىداند و از اسرار درون سينهها آگاه است » . « 1 »
همهء اينها به سبب آن است كه علم خدا نسبت به همهء اشيا ، علم حضورى است ، او همهجا حاضر و ناظر است و تمام عالم هستى ، محضر خداست و به اين ترتيب ، چيزى بر او مخفى نمىماند .
گاه بعضى به مثالى تمسك مىجويند و مىگويند : اگر چيزى در كف دست ما باشد و به آن نگاه كنيم آيا امكان دارد كه بر ما مخفى بماند ، علم خداوند نسبت به موجودات از اين هم فراتر و بالاتر و والاتر است .
در ادامهء اين سخن و براى اثبات مراقبتهاى شديد الهى نسبت به انسانها مىافزايد :
« اعضاى شما گواهان و اندام شما سپاهيان او و ضمير و وجدانتان جاسوسان وى هستند و خلوتگاههاى شما در برابر او آشكار و عيان است » ؛ ( أعضاؤكم شهوده ، و جوارحكم جنوده ، و ضمائركم عيونه ، و خلواتكم عيانه ) .
اعضا جمع عضو ، مفهوم عامّى دارد كه شامل عضوهايى مىشود كه انسان با او
هامش
( 1 ) . غافر ، آيهء 19 .