شرح و تفسير قيام پيامبر در شرايط بسيار سخت
همانگونه كه در آغاز خطبه اشاره شد ، امام عليه السّلام اين خطبه را - مانند بسيارى از خطبههاى ديگر - با حمد و ثناى الهى شروع مىكند ؛ ولى با تغييراتى تازه و تشبيهاتى نوين و روحپرور .
مىفرمايد : « حمد و ستايش مخصوص خداوندى است كه از آثار عظمت و جلال كبرياييش آنقدر آشكار ساخته كه ديدهء عقول را از شگفتىهاى قدرتش در حيرت فرو برده ، و انديشههاى بلند انسانها را از شناخت كنه صفاتش بازداشته است » ؛ ( الحمد للّه الّذي أظهر من آثار سلطانه ، و جلال كبريائه ، ما حيّر مقل « 1 » العقول من عجائب قدرته ، و ردع خطرات هماهم « 2 » النّفوس عن عرفان كنه صفته ) .
به راستى اگر كسى در جهان آفرينش از ذرات اتم گرفته تا منظومههاى آسمانى و كهكشانها و از انواع گياهان و گلها و ميوهها گرفته تا اقسام شگفتانگيز حيوانات ، پرندهها و درندهها و ماهيان درياها و وحوش بيابانها و انواع عجيب حشرات و جانداران ذرهبينى ، دقت كند هرروز عجايب تازه و شگفتيهاى نوينى در آنها مىبيند و پيشرفت علم و دانش بشرى نيز هرروز پرده جديدى از اين شگفتيها را نشان مىدهد ، به گونهاى كه انسان در قدرت آفريدگار حيران مىشود و روزبهروز اين حقيقت آشكارتر مىگردد كه او بالاتر از خيال و قياس و وهم ماست و بالاتر است از آنچه ديدهايم و خواندهايم و نوشتهايم .
سپس امام عليه السّلام به سراغ اقرار به شهادتين مىرود ؛ ولى هريك از آن دو را با تعبيراتى
هامش
( 1 ) . « مقل » جمع « مقله » بر وزن « غرفه » به معناى قسمت دورى چشم اعم از سياهى و سفيدى است و در اينجا امام عليه السّلام عقل را تشبيه به انسانى كرده كه داراى چشمى است كه به اشياى شگفتانگيزى خيره شده و در آن حيران شده است .
( 2 ) . « هماهم » جمع « همهمه » به معناى صداى آهسته يا صدايى است كه به گوش مىخورد اما معنا و مفهوم آن درك نمىشود .