مىگردند پردههاى غفلتشان كنار مىرود و به خدا متوجّه مىشوند ولى هنگامى كه به ساحل نجات مىرسند باز در همان خواب غفلت فرومىروند . « 1 »
نيز اشاره به چيزى است كه قرآن كرارا بيان فرموده كه در روز قيامت شيطان « 2 » و پيشوايان گمراه « 3 » از پيروان خود بيزارى مىجويند .
و در ادامهء اين سخن مىفرمايد : « آنها را همين بس كه از طريق هدايت خارج شدند و به گمراهى و كورى بازگشتند . راه حق را سدّ كردند و در وادى جهل و ضلالت گام نهادند » ( فحسبهم بخروجهم من الهدى ، و ارتكاسهم « 4 » في الضّلال و العمى ، و صدّهم عن الحقّ ، و جماحهم « 5 » في التّيه ) .
اشاره به اينكه نتيجهء آن لجاجت و خيرهسرى سرگردانى در وادى ضلالت و دور شدن از مسير هدايت است و اين عاقبت شومى است كه هرانسان لجوج و خيرهسر و جاهل و بىخبر براى خود فراهم مىسازد .
قابل توجه است كه از اين كلام و از مقدّمهء تاريخى كه براى آن ذكر شد به خوبى استفاده مىشود كه امام حتّى نسبت به افراد لجوج و متعصّب و بدزبان نيز مهربان بود و تا مىتوانست در اصلاح آنان مىكوشيد و هرگاه مواعظ سودمند ، مؤثّر واقع نمىشد آنها را با سخنانى كمى خشنتر سرزنش مىكرد و سرانجام كارشان را در دنيا و آخرت به آنان نشان مىداد شايد به راه حق بازگردند .
* * *
هامش
( 1 ) . عنكبوت ، آيهء 65 .
( 2 ) . حشر ، آيهء 16 .
( 3 ) . بقره ، آيات 166 - 167 .
( 4 ) . « ارتكاس » از ريشهء « ركس » بر وزن « مكث » به معناى وارونه شدن و برگشتن چيزى است .
( 5 ) . « جماح » و « جموح » به معناى سركشى و چموشى است .