در حالى كه از سوى ديگر روايات ديگرى مردم را به اجتماع گرايى تشويق مىكند ؛ در حديثى از پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله مىخوانيم : « أيّها النّاس عليكم بالجماعة ، و إيّاكم و الفرقة ؛ بر شماست كه از جماعت جدا نشويد و از پراكندگى بپرهيزيد » . « 1 » همين مضمون به تعبير ديگر از امير مؤمنان على عليه السّلام نقل شده است : « و الزموا السّواد الأعظم فإنّ يد اللّه على الجماعة و إيّاكم و الفرقة فإنّ الشّاذّ من النّاس للشّيطان كما أنّ الشّاذّ من الغنم للذّئب ؛ همواره با سواد اعظم ( اكثريت طرفدار حق ) باشيد كه دست خدا با جماعت است و از پراكندگى بپرهيزيد كه انسان تنها ، بهرهء شيطان است ؛ همان گونه كه گوسفند تكرو بهرهء گرگ است » . « 2 » احاديث در طرفين اين موضوع فراوان است و گاه تصوّر مىشود با هم تعارضى دارند ؛ در حالى كه چگونگى جمع در ميان اين روايات در خود آنها بيان شده است ؛ از متون آيات و روايات به خوبى استفاده مىشود كه عزلت و گوشهگيرى در شرايط خاص اجتماعى است و در واقع ، به صورت يك استثنا در برابر حكم كلى اسلام به اجتماعگرايى است و از جمله در موارد زير ، عزلت توصيه شده است :
1 - دورى گزيدن از دنيا پرستان كه در احاديث پيش گفته و به آن اشاره شد .
2 - دورى گزيدن از جامعهء فاسد و آلوده و منحرف ؛ همان گونه كه در داستان ابراهيم و اصحاب كهف ذكر شد و همان گونه كه در حديثى از امام صادق عليه السّلام مىخوانيم كه وقتى از حضرتش پرسيدند : چرا انزوا را برگزيدهاى ؟ در پاسخ فرمود : « فسد الزّمان و تغيّر الإخوان فرأيت الإنفراد أسكن للفؤاد ؛ زمان فاسد شده و دوستان و برادران دگرگون شدهاند ؛ به همين دليل تنهايى را مايهء آرامش دل مىدانم » . « 3 » 3 - گاه اين عزلت و دورى گزينى براى انديشيدن و خودسازى صورت گرفته ؛ آن گونه كه
هامش
( 1 ) كنز العمال ، جلد 1 ، صفحهء 206 ، ( حديث 1028 ) .
( 2 ) نهج البلاغه ، خطبهء 127 .
( 3 ) بحار الانوار ، جلد 47 ، صفحهء 60 ، ( حديث 116 ) .