مع كلّ أمر تنكرونه غيرا « 1 » ) .
جملهء « و لا يحمل هذا العلم » اشاره به اين است كه ما نخستين بار در اسلام ، مجبور شدهايم كه با افرادى كه مدعى اسلام و اهل قبلهاند به دليل بغى و طغيانشان پيكار كنيم و اين امر براى ظاهربينان و كوته فكران ، بسيار مشقتبار است ؛ لذا اين پرچم را جز آگاهان با استقامت و كسانى كه حق را از باطل به خوبى مىشناسند ، كسى ديگر نمىتواند بر دوش كشد .
و جملههاى « فامضوا لما تؤمرون . . . » اشاره به اين است كه اين راه پر مسئوليتى است ؛ با دقّت در آن راه ، گام برداريد و كاملا گوش به فرمان باشيد و نظم و انضباط را به دقّت رعايت كنيد .
و جملهء « فإنّ لنا مع كلّ أمر تنكرونه غيرا » اشاره به اين است كه در مسائل اجرايى جنگ و جزئيات كارها گاه امام و فرمانده دستوراتى مىدهد كه مطابق ميل اكثريت مردم نيست ؛ مثلا دستور مىدهد كه از طرف شمال به بصره حمله كنيد ؛ ولى اكثريت آن را مشكل مىپندارند و ترجيح مىدهند از طرف جنوب حمله كنند . امام عليه السّلام مىفرمايد : « در اين گونه موارد ؛ عجله نكنيد در آن جا كه خلاف شرع و مصلحت نيست ، ما تغييراتى مىدهيم و خواست شما را تأمين مىكنيم ؛ همچنين اگر مردم شكايتى مثلا از بعضى فرمانداران داشته باشند من همچون عثمان اصرارى بر ابقاى آنها ندارم و نظر مردم را در آن جا موافق شرع و مصلحت است مىپذيرم و اين همان موضوع انعطاف است » .
يكى از ويژگىهاى مدير و فرماندهء لايق آن است كه به افكار مردم احترام بگذارد و در آن جا كه اصول محفوظ مىماند با آنها آهنگ باشد .
بعضى از شارحان نهج البلاغه ، تفسيرهاى ديگرى براى اين جمله گفتهاند كه مناسب به نظر نمىرسد ؛ مثل اين كه « غير » به معناى مصالح باشد ؛ يعنى امورى را كه شما انكار
هامش
( 1 ) « غير » به معناى حوادث و تغييراتى است كه در زندگى انسانها رخ مىدهد و در خطبهء ياد شده به معناى هر گونه تغيير است .