الشّيطان إنّما يسنّي « 1 » لكم طرقه لتتّبعوا عقبه ) .
منظور از « سنن قائمه » ضروريات و برنامههاى جاويدان اسلام است كه در هر زمان بايد محور همهء فعاليّتهاى سياسى و اجتماعى و فردى بوده باشد .
و منظور از « آثار بيّنه » آثار و رواياتى است كه از طرق معتبر ثابت شده و بخش عظيمى از تعليمات و برنامههاى اسلام در آن نهفته است .
و منظور از « عهد قريب » وصيّت پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله دربارهء ولايت على عليه السّلام است كه ميراث پيامبر صلّى اللّه عليه و آله را با خود داشت .
و منظور از « و اعلموا . . . . » اين است كه در انجام امور بالا مراقب وسوسههاى شياطين باشند ، چرا كه شيطان ، راههاى خود را آسان جلوه مىدهد ، تا افراد را از پيمودن راه اطاعت خدا و پيشوايان معصوم - كه به هر حال خالى از مشكلاتى نيست - باز مىدارد .
كسانى كه بخش اخير خطبه را مربوط به حكومت « عبد الملك بن مروان » مىدانند ، در اين جا گرفتار دو اشكال شدهاند .
نخست اين كه : مفهوم گفتار بالا اين است كه ساقط كردن حكومت بنى اميه و روى كار آمدن حكومت بنى عباس ، در سايهء عقل و درايت عرب ، و بازگشت به راه صحيح بوده است ، در حالى كه مىدانيم بنى عباس نيز جنايات بنى اميّه را ادامه دادند و حكومتهاى خود كامهء آنان دست كمى از بنى اميه نداشت ؛ مگر اين كه گفته شود ، سقوط بنى اميه و آغاز حركت بنى عباس حساب شده و عاقلانه بود ، هر چند در ادامهء راه از مسير منحرف شدند .
مشكل ديگر اين كه : ظهور بنى عباس بلا فاصله بعد از مرگ
هامش
( 1 ) « يسنّى » از مادّهء « سنو » ( بر وزن سرو ) در اصل به معنى سيراب كردن زمين از سوى ابرها است و سپس به معنى هر گونه تسهيل براى انجام كارى استعمال شده است .