به يقين « ثمره » و « طعام » در عبارت بالا جنبهء كنايى دارد . اشاره به اينكه غذاى انسان معمولا يا از ميوههاست ، يا از گوشتها ، و در عصر جاهليّت ، چيزى جز فتنه و افكار متعفّن و نفرتانگيز نصيب مردم نمىشد ، ثمرات و بهرههاى زندگى مادّى و معنوى آنان ، آميخته با تعفّن و فساد و ننگ بود .
در چهاردهمين و پانزدهمين ويژگى آن عصر ، مىفرمايد : « در درون وحشت و اضطراب و در برون شمشير ، حكومت مىكرد ! » ( و شعارها الخوف ، و دثارها السّيف ) .
با توجّه به اينكه « شعار » به معناى « لباس زيرين » و « دثار » به معناى « لباس رويين » است ، تعبير بالا كنايهء لطيف و فصيح و بليغى است از شرايط آن زمان ، در ارتباط با حاكميّت ترس و شمشير از درون و برون . همه از يكديگر مىترسيدند ، هر قبيلهاى احتمال مىداد كه قبيلهء ديگر ، شبانه بر او بتازد و شبيخون زند و اموال او را به غارت برد ، بر اثر همين خوف و وحشت ، هميشه شمشيرها آمادهء حركت بود و در واقع ، تمام بدبختىهاى آن عصر را مىتوان در همين دو جمله خلاصه كرد . بديهى است محيطى كه نور هدايت از آن رخت بربندد و پرچمهاى ضلالت در آن برافراشته شود و انسانها از تعليمات انبيا ، دور بمانند نتيجهاى جز اين نخواهد داشت كه ترس و ناامنى و اضطراب و وحشت بر همه جا حاكم شود .
ترسيم گويايى كه امام عليه السّلام ضمن اين پانزده ويژگى از عصر جاهليّت ، فرمود ، تنها منحصر به جزيرهء عربستان نبود ، بلكه در بسيارى از نقاط ديگر عالم نيز حاكم بود ، هر چند در ميان قبايل عرب شديدتر بود .
« گوينده » هر چند قدرت داشته باشد و « نويسنده » هر قدر توانا باشد ، نمىتواند دربارهء فجايع مفاسد آن زمان چيزى بيش از اين بگويد و راستى توصيف بالا از عصر « جاهليّت » در عباراتى بسيار كوتاه و با اين جامعيّت ، چيزى شبيه اعجاز است و همانگونه كه در بحث نكتهها خواهد آمد ، با نهايت تأسّف ، در عصر و زمان ما كه
پيام امام امير المومنين ( ع ) ( فارسى ) — صفحة 623
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص٦٢٣