لا تعرفون ، فإنّ أكثر الحقّ فيما تنكرون ) .
اشاره به اينكه ، معلومات انسانها بسيار محدود است و حقايق جهان ، بسيار گسترده است ، با چنين حالتى عقل مىگويد : « هر چيزى را كه انسان نمىداند نبايد انكار كند » ، مثلا اگر از زنده بودن « اولياء اللّه » اطّلاعى ندارد ، نبايد لب به انكار بگشايد . چرا كه اين موضوع ، تنها چيزى نيست كه بسيارى از انسانها از آن بىخبرند ، هزاران هزار ، و ميليونها ميليون از واقعيّتها ، در خارج تحقّق دارد ، در حالى كه ما آن را درك نمىكنيم و به گفتهء بعضى از دانشمندان : « واقعيّتهاى جهان هستى به منزلهء كتاب قطورى است كه اگر تمام علوم انسانها را از اوّلين تا آخرين ، جمع كنند ، يك صفحهء آن را تشكيل نمىدهد ! » .
سپس در ادامهء اين سخن ، پرده از روى حقيقتى برمىدارد كه ناگوار و دلخراش و در عين حال آموزنده و بسيار پرمعنا است ، مىفرمايد : « كسى را كه دليلى بر ضدّ او نداريد ، معذور داريد و آن كس منم ! » ( و اعذروا من لا حجّة لكم عليه - و هو أنا ) - .
اشاره به اينكه من تمام وظايفى را كه بر عهده داشتم ، دربارهء شما انجام دادم ، كمترين كوتاهى نكردم و به تمام مسئوليّتهايم در برابر خداوند و بندگانش قيام نمودم ، بنابراين ، جاى هيچ ايرادى بر من نيست و هر كس سخنى بگويد يا در اشتباه است ، يا از روى غرض سخن مىگويد .
مفهوم اين سخن اين نيست كه در برابر من اظهار نظر و خيرخواهى نكنيد و اگر در مشورتها نكتهاى به خاطرتان رسيد ، نگوييد ، بلكه مفهومش اين است كه جايى براى اعتراض نداريد ، همان گونه كه در يكى از سخنانش به « ابن عبّاس » فرمود :
« لك أن تشير علىّ ، و أرى ، فإن عصيتك فأطعني
، تو مىتوانى نظر خود را براى من بازگويى و من پيرامون آن مىانديشم ، امّا اگر بر خلاف نظر تو اقدام كردم ، بايد اطاعت من كنى » . « 1 » سپس به شرح خدمات خود دربارهء امّت پرداخته و در ضمن هفت جمله اين
هامش
( 1 ) كلمات قصار نهج البلاغه ، جملهء 321 .