شده است ، به طرز جالبى منعكس است مىفرمايد :
و يعيب النّاس كلّهم زمانا * و ما لزماننا عيب سوانا
نعيب زماننا و العيب فينا * و لو نطق الزّمان بنا هجانا
و إنّ الذّئب يترك لحم ذئب * و يأكل بعضنا بعضا عيانا « 1 »
هر يك از مردم بر زمانى عيب مىگيرند ، در حالى كه زمان ما عيبى جز ما ندارد .
ما بر زمان خود عيب مىگيريم ، در حالى كه عيب در خود ما است و اگر زمان زبان بگشايد ، ما را مسخره خواهد كرد . ( شاهد اين سخن اين كه ) گرگ گوشت همنوع خود را نمىخورد ، ولى ما آشكارا گوشت يكديگر را مىخوريم .
بديهى است كه فساد زمان هرگز بر طرف نمىشود ، مگر مردم زمان عوض شوند .
و لطف الهى نيز شامل حال آنها نمىشود ، مگر آنها دگرگون گردند :
« إِنَّ اللَّهَ لا يُغَيِّرُ ما بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ »
. « 2 » و به اين ترتيب ، مقصّر اصلى در هر حال انسانها هستند .
2 - تأثير دگرگون شدن نظام ارزشى جامعه
مسألهء مهمّى كه در سرنوشت جامعههاى بشرى تأثير قطعى دارد و بسيارى از آن غافلند ، مسألهء نظام ارزش گذارى در جامعه است .
توضيح اين كه مسير حركت هر جامعه ، به سوى ارزشهايى است كه در آن جامعه به عنوان ارزش و الا شناخته شده است ، حال اگر ضدّ ارزشها به دلايلى جاى ارزشها را بگيرند ، حركت عمومى جامعه به سوى ضدّ ارزشها طبيعى خواهد بود .
اين كه مىگوييم « حركت عمومى » ، منظور حركت غالب افراد جامعه است كه مانند برگهايى بر صفحهء اين رودخانهء عظيم همسو و همراه آن در حركتند ، و گرنه هميشه در هر جامعهاى افراد مؤمن و قدرتمند از نظر روح و تفكّر بوده و هستند كه
هامش
( 1 ) عيون أخبار الرضا ، ( به نقل از بحار الأنوار ، جلد 49 ، صفحهء 111 ) .
( 2 ) سورهء رعد ، آيهء 11 .