حركات مشكوك آنها ، نقل شده است ؛ و شايد به همين دليل بعضى از مفسّران گفتهاند كه بعد از نزول آيهء مورد بحث ، ديگر پيامبر صلى الله عليه و آله به خوبى منافقان را از نشانههاى آنها مىشناخت .
شاهد گوياى اين سخن اينكه به آن حضرت دستور داده شد كه هرگاه يكى از آنها از دنيا برود بر او نماز نخواند ، و كنار قبرش براى دعا و طلب آمرزش نايستد : « وَلَا تُصَلِّ عَلَى أَحَدٍ مِّنْهُمْ مَّاتَ أَبَداً وَلَا تَقُمْ عَلَى قَبْرِهِ . « 1 » »
مخصوصاً از مواقعى كه منافقان به خوبى چهرهء واقعى خود را آشكار مىكردند ، موقع جهاد بود ؛ قبل از جنگ به هنگام جمع آورى كمكها و آماده شدن براى ميدان نبرد ، و در ميدان جنگ به هنگام حملات شديد دشمن ، و بعد از جنگ به هنگام تقسيم غنائم ، كه در آيات فراوانى از قرآن مجيد - مخصوصاً در سورهء توبه و احزاب - به آنها اشاره شده است ، و كار به جايى رسيده بود كه حتّى افراد عادى مسلمانان نيز منافقان را در اين صحنهها مىشناختند .
امروز هم شناختن منافقان از لحن قول و موضعگيرىهاى خلافشان در مسائل مهمّ اجتماعى ، و مخصوصاً در بحرانها يا جنگها كار مشكلى نيست و با كمى دقّت از گفتار و رفتارشان شناسايى مىشوند . و چه خوب است مسلمانان بيدار باشند و از اين آيه الهام گيرند و اين گروه خطرناك و كينه توز را بشناسند و افشا كنند .
در پايان آيه مىافزايد : « خداوند اعمال همهء شما را مىداند ( وَاللَّهُ يَعْلَمُ أَعْمَالَكُمْ ) ! »
هم اعمال مخفى و آشكار مؤمنان ، و هم اعمال منافقان را ؛ به فرض كه بتوانند چهرهء اصلى خود را از مردم پنهان دارند ، آيا از خدا كه در ظاهر و باطن و خلوت و جلوت با آنهاست ، مىتوانند مكتوم دارند !
* * *
هامش
( 1 ) . سورهء توبه ، آيهء 84 .