موجهه از قياسات است . « 1 »
اقسام مركب : چون بسيط مقابل مركّب است ، بررسى اقسام مركّب لازم است تا در مقابل هر قسم از مركّب ، قسمى از بسيط مشخص گردد . اقسام مركّب به شرح ذيل است :
1 - مركّب از ماده و صورت خارجى ، مثل جسم كه مركب هيولا و صورت جسميه است .
2 - مركّب از اجزاى بالفعل مستقل ، مثل تركيب ساختمان از مصالح .
3 - مركّب از ماده و صورت ذهنى ، مثل تركيب نوع از جنس و فصل .
4 - مركّب از ماهيت و وجود ، مثل عقولى كه مركّب از وجود و حدود وجودى مىباشد .
مرحوم ميرزا مهدى آشتيانى در مورد معانى بسيط مىفرمايد :
براى بسيط . . . معانى متعدده مىباشد كه اتمّ انحا و اكمل اقسام آن منحصر به ذات مقدس حقيقة الحقايق . . . است . چه بسيط را گاه بر بسيطِ آفاقىِ مركّبِانفسى اطلاق مىكنند و گاه بر بسيط انفسى و آفاق اطلاق مىنمايند . . . و به اطلاق ديگر مراد از بسيط چيزى است كه از جميع جهات تركيب و قاطبهء انحاى مزج و ازدواج از قبيل تركيب از مواد و صُوَر و اجزاى خارجيه و عقليه و تركيب از ذات و صفت و وجود و مهيت به معنىِ حكايت از فقد عقلى . . .
و عامهء موجبات تعدد و تكثر و شائبهء اثنينيّت و قاطبهء لوازم شفعيّت و دوئيت و آنچه قادح به وحدت حقّهء حقيقيه . . . و نحو آن باشد ، عارى و برى بوده باشد . . . و بساطت به اين معنى عين وحدت حقّهء حقيقيه است . . . . « 2 »
بنابر آنچه گفته شد ، بسيط و مركّب مراتب دارند ، بهگونهاى كه بعضى از مراتب آن نسبىاند و آخرين منزل تركيب ، اجتماعى است و اوّلين منزل بسيط ، حقيقى است كه حتى مبرّاى از تركيب ماهوى و تركيب حدّى است ، بلكه فوق تصور است . هرچه تركيب خارجى دارد ، تركيب عقلى هم دارد و عكس آن نيز صادق است ؛ يعنى صرفاً بعضى از مركّبات عقلى ، مركّب خارجىاند . و هر چه ابسط باشد ، أجرَد و اقوى و اشدّ اطلاقاً است .
معانى حق : حق داراى معانى متعددى است و راغب اصفهانى آن را از نظر لغوى به معنى « مطابقت و موافقت » مىداند ، ولى از نظر اصطلاحى داراى معانى معروف ذيل است :
هامش
( 1 ) . علّامه حلى ، جوهر النضيد ، ص 11 و 178 و محمود شهابى ، رهبر خرد ، ص 167
( 2 ) . ميرزا مهدى آشتيانى ، اساس التوحيد ، مقدمه منوچهر صدوقى سها ، ص 40 - 41