لقب ثقة الاسلام : براى كلينى القاب ستايشآميزى توسط عالمان امامى به كار رفته است . « 1 » اما مهمترين اين القاب ، لقب ثقة الاسلام است . ثقة « 2 » الاسلام ، عنوانى است كه ظاهراً تنها در مورد دانشيان دينى اماميه به كار مىرود و ظاهراً براى اولين بار توسط شيخ بهايى « 3 » براى شيخ كلينى « 4 » و براى نشان دادن موقعيت برجسته او نزد اماميه و به دليل جايگاه وى در فقه و حديث امامى ، به كار رفته است . « 5 » اين لقب نشان از مرتبه بلند دينى وى نزد علما و فقيهان امامى داشته و تا امروزه نيز شهرت خود را براى كلينى حفظ كرده است . « 6 » البته اين عنوان توسط برخى نويسندگان براى عالمان ديگرى نيز مانند شيخ طوسى يا حتى طَبرسى به كار رفته كه شهرت آن ابدا به پايه كلينى نرسيد « 7 »
هامش
( 1 ) . براى القاب ستايشآميز كلينى كه نويسندگان شيعى براى تجليل از او به كار بردهاند ، نك : بحار الأنوار ، ج 108 ، ص 75 ؛ بحرانى ، كشكول ، ج 2 ، ص 201 ؛ بحرالعلوم ، الفوائد ، ج 3 ، ص 325 ؛ كشف الحجب والأستار ، ص 418 ؛ روضات الجنات ، ج 6 ، ص 116 ؛ مستدرك الوسائل ، ج 3 ، ص 527 ؛ الفوائد الرضوية ، ص 657 ؛ سفينة البحار ، ج 2 ، ص 494 ؛ صدر ، تأسيس الشيعة ، ص 288 ؛ اعيان الشيعة ، ج 47 ، ص 153 .
( 2 ) . لفظ ثقه در دانشهاى حديث و رجال بر راوى و محدثى به كار مىرود كه در نقل و روايت حديث و دقت در نقل آن راستگو و معتبر قلمداد مىشود ؛ نك : شهيد ثانى ، الرعايه فى علم الدرايه ، به كوشش عبدالحسين محمد على بقال ، قم ، 1408 ق ، ص 203 - 204 .
( 3 ) . نك : شيخ بهايى ، مشرق الشمسين و اكسير السعادتين ، با تعليقات محمد اسماعيل خواجويى ، به كوشش مهدىرجايى ، مشهد ، 1372 ش ، ص 98 ، 102 ؛ الوجيزه فى الدرايه ، به كوشش ماجد غرباوى ، مجله تراثنا ، سال 8 ، ش 3 و 4 ، رجب - ذيحجه 1413 ق ، ص 436 .
( 4 ) . همچنين بعداً وسيله اين منابع براى كلينى به كار رفته است : حر عاملى ، تفصيل وسائل الشيعة الى تحصيل مسائل الشريعه ، قم ، 1409 - 1412 ق ، 30 / 153 ؛ بحار الأنوار ، بيروت ، 1403 ق ، ج 33 ، ص 31 ؛ و ج 55 ، ص 363 ؛ فاضل هندى ، كشف اللثام ، چاپ سنگى تهران ، 1271 - 1274 ، افست قم ، 1405 ق ، ص 195 ، ح 1 ؛ بحرالعلوم ، الفوائد ، ج 3 ، ص 325 ؛ نراقى ، عوائد الايام ، قم ، 1408 ق ، ص 98 ، 111 ، 220 ؛ براى موارد استعمال به صورت مطلق براى نام بردن از كلينى ، نك : بحرانى ، الحدائق الناظره فى احكام العتره الطاهره ، قم ، 1363 - 1367 ش ، 134 / 21 ، 205 ، 639 / 22 ؛ خاتمه مستدرك الوسائل ، قم ، 1415 - 1420 ق ، 479 / 3 ، 483 .
( 5 ) . براى تفسيرى از به كار رفتن اين عنوان براى كلينى ، نك : عباس قمى ، فوائد الرضويه : زندگى علماى مذهبشيعه ، تهران ، 1327 ش ، ج 2 ، ص 658 .
( 6 ) . نك : مدرس تبريزى ، ريحانه الادب ، تهران ، 1369 ش ، ج 5 ، 79 .
( 7 ) . نك : بحار الأنوار ، ج 48 ، ص 105 ؛ مازندرانى ، شرح اصول الكافى ، با تعليقات ابوالحسن شعرانى ، به كوششعلى عاشور ، بيروت ، 1421 ق / 2000 م ، ج 9 ، ص 359 ؛ براى موارد بكارگيرى نسبتاً معاصر آن در مورد برخى از عالمان ديگر ، نك : عباس قمى ، الكنى والالقاب ، صيدا ، 1357 - 1358 ق ، افست قم ، ج 2 ، ص 404 ، ج 3 ، ص 198 . نمونه ثقه الاسلام تبريزى ( مقتول به سال 1330 ق ) ، روحانى دورهء مشروطه را بايد در اين ميان نام برد . در دورههاى اخير اين عنوان جايگاه خود را از دست داده و تنها براى طلاب جوان علوم دينى و يا روحانيونى كه از سطح علمى مهمى در علوم دينى برخوردار نيستند ، به كار مىرود ؛ نك : جلال متينى ، « بحثى درباره سابقه تاريخى القاب و عناوين علما در مذهب شيعه » ، ايراننامه ، سال 1 ، ش 4 ، تابستان 1362 ش ، ص 580 - 601 . براى اين اطلاعات نيز نك : مدخل ثقة الاسلام نوشته دوست مرحوممان آقاى مولوى عربشاهى در دانشنامه جهان اسلام .