مراجع تقليد بود و در صحن بزرگ حرم اقامهء جماعت مىكرد ، جايگاه نماز خود را به آيتالله بروجردى واگذار كرد و به احترام او برنامهء جماعت خود را تعطيل نمود . مرحوم آيتالله سيد محمّد حجت يكى ديگر از مراجع وقت ، هم پايگاه تدريس خويش را در اختيار ايشان قرار داد . مرحوم آيتالله سيد محمدتقى خوانسارى هم كه در واقع جزو شاگرادن نجف ايشان محسوب مىشد به عنوان احترام در درس ايشان شركت جست . همهء اين امور روز به روز بر تقويت بنيهء رهبرى و مرجعيت آيتالله بروجردى افزود . « 1 »
از سوى ديگر ، حدود يك سال بعد در ذىالحجة 1365 آيتالله العظمى سيد ابوالحسن اصفهانى از مراجع بزرگ تقليد در نجف رحلت كرد . علماى نجف و مقلدين ايشان و به دنبال آن شيعيان سرتاسر جهان به آيتالله بروجردى روى آوردند و در مدت اندكى « مرجعيت على الاطلاق » ايشان به مرحلهء ظهور رسيد .
پيش از ورود آيتالله بروجردى به قم ، حوزهء علميه به سرپرستى حضرات آيات عظام : صدر ، حجت و خوانسارى اداره مىشد و چون دستگاه و تشكيلات مديريتى در وجود اين سه شخصيت بزرگ تقسيم و تفكيك شده بود ، استحكام ، قاطعيت و صلابت لازم را نمىتوانست داشته باشد ؛ بلكه بعضى وقتها به خاطر درگيرىهاى اطرافيان ، منشأ تشتت ، ضعف ، و اختلاف مىگرديد ، مشكلات بسيارى به بار مىآورد و فرصت به دست دشمن و دستگاه حاكمه مىداد .
با مديريت واحد و رهبرى قاطع آيتالله بروجردى كه تا سال 1280 ه . ق . حدود شانزده سال ادامه يافت ، تحولات
هامش
( 1 ) . زندگانى آيتالله بروجردى ، صص 119 و 120 .