اماممبين از آن ياد شده - نيز مرجع و مدرك حسابرسى بندگان قرار مىگيرد ، همچنان كه كتاب و نامهء اعمال يكيك افراد نيز مرجع بازخواست واقع مىشود و نيز روشن مىشود كه مقصود از كتاب در آيه
« هذا كِتابُنا يَنْطِقُ عَلَيْكُمْ بِالْحَقِّ »
« 1 » همان لوح محفوظ است ، چرا كه در اينجا كتاب را به امامت كه به معناى متبوعيت است توصيف فرمود و در آيه پيش به مبدأ استنساخ ( نسخهبردارى ) اعمال ، بنابراين مرجع هر دو معنا ، يكى است .
دريافت سعادتمندانه يا شقاوتمندانهء نامهء اعمال
علاوه بر بيان برخى از خصوصيات كتاب ، اين حقيقت نيز بيان شده است كه بندگان ، به دو نحو كتاب و نامه اعمالشان را دريافت مىدارند : سعادتمندانه و شقاوتمندانه و در اينباره آمده است :
« يَوْمَئِذٍ تُعْرَضُونَ لا تَخْفى مِنْكُمْ خافِيَةٌ * فَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتابَهُ بِيَمِينِهِ فَيَقُولُ هاؤُمُ اقْرَؤُا كِتابِيَهْ * إِنِّي ظَنَنْتُ أَنِّي مُلاقٍ حِسابِيَهْ »
« 2 » - تا آنجا كه -
« وَ أَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتابَهُ بِشِمالِهِ فَيَقُولُ يا لَيْتَنِي لَمْ أُوتَ كِتابِيَهْ * وَ لَمْ أَدْرِ ما حِسابِيَهْ »
« 3 » مقصود از يمين و شمال ( راست و چپ ) دو جنبه قوى و ضعيف انسان يا دو دست مرتبط با آن دو جنبه و يا دو جنبهء سعادت و شقاوت است و مسلم اين است كه صرف دو دست راست و چپ مقصود نيست چنان كه برخى از محدثين ظاهربين و ديگران تصور كردهاند ؛ زيرا كه خداى تعالى نفرمود : « أُوتِىَ كِتَابَهُ لِيَمِينِهِ يا لِشِمَالِهِ » بلكه فرمود : «
بِيَمِينِهِ *
و
بِشِمالِهِ »
كه « باء » در اينجا مفيدِ وساطت
هامش
( 1 ) . جاثيه ، آيه 29 ؛ اين كتاب ضبط ما بر حق با شما سخن مىگويد
( 2 ) . حاقه ، آيههاى 18 - 20 ؛ آن روز كه در پيشگاه حساب شما را حاضر كنند ، هيچ كار از اسرار مخفى شما هم پنهاننخواهد ماند . اما كسى كه نامهء اعمال او را به دست راستش دهند [ با شادمانى و سربلندى به اهل محشر ] گويد : بياييد و نامهء مرا بخوانيد . من ملاقات اين روز حساب را اعتقاد داشتم [ و در دنيا به گناه نپرداختم ]
( 3 ) . همان ، آيههاى 25 - 26 ؛ و اما آن كس كه كتاب عملش به دست چپ دهند [ با اندوه ] گويد : اى كاش نامهء مرا به مننمىدادند و من هرگز از حساب اعمالم آگاه نمىشدم