عند الاضطرار فهذه المغايرة بين المطلبين ليست إلّا من جهة اعتبار الوجود في الثاني دون الأوّل ، و لزم من ذلك أن لا يكون الوجود مجرّد أمر انتزاعي عقلي ، بل يكون أمرا حقيقيا و هو المطلوب . »
قوله : « أنّ مطلب « ما » الشارحة غير مطلب « ما » الحقيقيّة » ، لأنّ المقصود من ما الشارحة تحصيل مفهوم اللفظ و طلب شرح الاسم ، و من ما الحقيقية المطلوب فهم حقيقة المدلول [ 1 ] و سنخ المفاد بحسب الواقع بعد السؤال
شرح
[ 1 ] در جاى خود مقرّر شده است كه مطلب ماى شارحه غير مطلب ماى حقيقيه است و اين غيريّت ، در مفهوم جواب از سؤال ماى شارحه و حقيقيه اخذ نشده است ، بلكه اين مغايرت بين دو مطلب از جهت اعتبار وجود در ماى حقيقيه است ، لازم مىآيد كه وجود ، مجرد امر انتزاعى نباشد ، بلكه امر واقعى باشد .
توضيح اين كلام آن است كه ما بر دو قسم است : ماى شارحه كه مفهوم لفظ را شرح مىدهد و ماى حقيقيه كه از حقيقت شىء سؤال مىشود . اولى را به لسان فرس « پاسخ پرسش نخستين » گفتهاند . و سؤال در مطلب ماى شارحه شرح لفظ است ، مثل اين كه گفته مىشود : ما العنقاء ؟ « عنقاء چه چيز است ؟ » ، جواب داده مىشود « طائر » .
ولى در ماى حقيقيه اين طور نيست ، سؤال مىشود از حقيقت شىء ، يعنى بعد از آن كه سؤال از شرح معناى لفظ شد ، گفته مىشود آيا موجود است يا نه كه اين مطلب را مطلب « هل » مىگويند . بعد از سؤال از وجود به نحو هل بسيط سؤال مىشود آيا حقيقت آن شىء چه چيز است ؟ فرق اين سؤال به ما مىفهماند كه بايد بين نفس ذات ماهيت و وجود خارجى فرق باشد و سؤال به ماى حقيقيه ناظر به خارج از حاقّ ذات ماهيت است ، پس خارج از حاقّ ذات ماهيت مرحلهء اعتبار ماهيت است با وجود ، پس سؤال به لحاظ وجود توأم با ماهيت است .
اين برهان مصادرهء به مطلوب است . قائل به اصالت ماهيت جواب مىدهد ، ماهيت دو مرحله دارد : ماهيت من حيث هىهى و ماهيت مجعول ، ماى حقيقيه راجع است به سؤال از ماهيت مجعول كه منشأ ترتب اثر و منشأ انتزاع وجود مصدرى مىباشد ، اين فرق از انتساب به جاعل و حيثيت مكتسب از جاعل پيدا شده است .