بنابراين قول به وجود مادّه ، نه سبب تسلسل خواهد شد و نه موجب موادّ نامتناهى بالفعل » « 1 » .
عبد الرّزاق لاهيجى در « شوارق الاءلهام » در تأييد همين احتمال كه خواجه در « تجريد » ، جهت رعايت نظر متكلّمين نفى مادّه كرده است ، مىگويد :
« خواجه در « تجريد » بدان جهت مادّه را نفى كرده ، چون با قواعد كلامى موافقتر است » « 2 » .
در صورت صحّت اين احتمال كه خواجه جهت رعايت متكلّمين نفى مادّه كرده باشد ، اختلاف نظر براى خواجه در باب حقيقت جسم نخواهد بود .
ولى خواجه در مقدمهء كتاب تجريد مىگويد :
« مسائلى كه در اين كتاب به ترتيب خاص عنوان كردهام درستى آنها به دليل بر من ثابت شده و اعتماد من بر آنها قوى است » « 3 » .
پس نظر خواجه در اين مسئله مخدوش و نامعلوم خواهد بود ، ليكن با توجه به آنچه در صفحات 18 و 19 بتفصيل آورديم مختار خواجه را بايد آن دانست كه در شرح اشارات آورده است كه جسم مركب از هيولى و صورت است و آنچه در تجريد آورده كه جسم عبارت از مقدار است نظر خاصّ او نيست ، بلكه به جهت رعايت نظر ، متكلمين بوده است همانگونه كه عبد الرزاق لاهيجى نظر داده است .
اقوال فخر رازى نيز در مورد حقيقت جسم چنانچه گفته شد مختلف است ، راه و روشى كه بيانگر مختار واقعى و نظر خاصّ او باشد بر ما معلوم نگرديد ، بنابراين اختلاف آراء و تناقض گفتار او در اين مسئله همچنان به قوت خود باقى مىباشد .
هامش
( 1 ) . . . . المادّة الموجودة فى الحالتين غير موصوفة بنفسها بوحدة و لا تعدّد ، بل اءنّما تتّصف بهما عند تعاقب الصّور . . . - خواجه نصير طوسى - شرح اشارات - ج 2 - صفحهء 46 .
( 2 ) . . . . انّما ذهب فى هذا الكتاب الى نفى الهيولى لأنّه اوفق بقواعد الكلام . . . - عبد الرّزاق لاهيجى - شوارق الالهام - ج 2 - صفحهء 32 - شماره كتابخانهء مجلس شورى 690 / 18 .
( 3 ) . . . . و ترتيبها على ابلغ النظام . . . ممّا قادنى الدليل اليه و قوى اعتمادى عليه . . . خواجه نصير طوسى - تجريد نقل از شرح علامه - مطبعهء قم - صفحهء 5 .