اعتراض فخر رازى بر بو على در نفى تسلسل در اثبات واجب الوجود و جواب خواجه به آن
استدلالى كه بو على در اثبات واجب الوجود دارد فخر رازى آن را ناتمام و ناقص مىشمرد و خواجه به اعتراض او پاسخ مىدهد ؛ ازاينرو ابتدا كلام بو على و سپس به بررسى نزاع خواجه و فخر رازى مىپردازيم .
بو على در « اشارات » در فقرهاى از كلام خود در اثبات واجب الوجود مىگويد :
« وجود ممكن محتاج به علّت است آن علّت يا واجب خواهد بود و يا ممكن چنانچه ممكن باشد احتياج بعلّت ديگرى خواهد داشت و به همين ترتيب چون يكيك از آحاد سلسله در حدّ ذات خود ممكن هستند . مجموع آن سلسله هم كه متعلّق به آن آحاد است ، بناچار ممكن خواهد بود ، نه واجب ؛ يعنى وجوب مجموع آن سلسله ، ذاتى آن نخواهد بود بلكه وابسته به غير مىباشد ، در اين صورت سلسلهء ياد شده اگر بواجب منتهى گردد وجود واجب ثابت مىگردد و اگر بواجب منتهى نگردد يا دور لازم خواهد آمد و يا تسلسل بىنهايت و چون دور و تسلسل باطلاند بناچار آن سلسله منتهى بواجب خواهد شد پس وجود واجب ثابت مىشود » « 1 » .
فخر رازى اعتراض خود را بر اين كلام كه بو على در اثبات واجب الوجود آورده چنين بيان مىكند :
« آنچه بو على آورد كه اگر : علّت ممكن خود نيز ممكن باشد نياز بعلّت ديگرى خواهد داشت و به همين ترتيب كه آن سلسله بواجب الوجود منتهى خواهد شد . اين بيان او در اثبات واجب الوجود وقتى تمام است كه قبلا يادآورى مىنمود كه تقدّم زمانى سبب ، بر مسبّب جايز نيست و گرنه استناد هر ممكن به امر قبل از خود ، گرچه هم به آغازى منتهى نگردد ، در نزد شيخ ممتنع نخواهد بود و باوجود اين احتمال كه هريك از آحاد سلسله بر ديگرى تقدّم زمانى داشته باشد ، تسلسل ابطال نمىگردد ، پس بر شيخ لازم بود كه در ابطال تسلسل اين مطلب را مىافزود كه معيّت زمانى سبب با مسبّب لازم است و حال آنكه چنين نكرده است » « 2 » .
هامش
( 1 ) . . . . أمّا أن يتسلسل ذلك الى غير النّهاية فيكون كلّ واحد من احاد السلسله ممكنا فى ذاته و الجملة متعلّقة بها ، فتكون غير واجبة ايضا و تجب بغيرها . . . - متن اشارات - از شرح خواجه - ج 3 - صفحهء 20 س 4 ببعد .
( 2 ) . . . . لمّا بيّن أنّ الممكن لابدّ له من سبب تكلّم فى فساد التّسلسل و لقد كان من الواجب عليه ان يتكلّم قبل هذا . . . فى بيان أنّ السّبب المؤثّر لا يجوز أن يكون متقدّما تقدّما زمانيّا على المسبّب فأنّه لو جاز ذلك لما امتنع اسناد كلّ ممكن الى آخر قبله و لا الى اوّل و ذلك عنده غير ممتنع فكيف يمكن ابطاله لأثبات واجب الوجود ، فأمّا اذا قام الدّلالة على أنّ السّبب لابدّ من وجوده مع المسبّب فحينئذ لو حصل التّسلسل لكانت تلك الأسباب و المسبّبات باسرها حاضرة معا و ذلك عنده محال . . . فخر رازى - شرح اشارات - ج 1 - صفحهء 195 .