است كه بصر بر آن واقع تواند شد ، و مئونتش نيز بيشتر است . پس اصطلاح بر اين قرار يافته است كه اعلام ما فى النّفس به عبارت بوده باشد .
و امّا حيوانات ديگر چون اغذيهء ايشان طبيعى يا قريب به آن است ، و البسهشان مخلوق با خود ايشان است ، محتاج به كلام نيستند . و مع ذلك براى بعضى آنها اصواتى است [ 506 ] كه دلالت بر بعضى اغراض ايشان مىكند ، مانند آواز گربه در حال جوع [ كه ] غير آواز اوست در حال غلبهء شهوت سفاد ، و غير آواز اوست در حال طلب بچهاش .
و چون اغراض نزديك است كه به غير متناهى ملحق گردد ، پس نمىتواند كه براى هر غرضى از آن صوتى ديگر بوده باشد ، پس به اين سبب و اسباب ديگر محتاج به وضع الفاظ و اصطلاح بر آن است .
و ديگر : از خواصّ عجيبهء انسان استنباط صنايع عمليّه است . و امّا صدور بعضى از صنايع از حيوانات ديگر مثل طيور در بناى خانههاشان ، خصوصا نحل در بناى بيوت مسدّسه ، و اگر چه نهايت حكمت در آن به كار رفته است ، از تدبير نفس شخصى جزئيّه نيست كه از روى استنباط و قياس باشد ، و إلّا نبايست كه وتيرهء واحد باشد ، بلكه صدور آنها از آن حيوانات از إلهام و تسخير مدبّرات امر آنها و ارباب انواع آنهاست . و اكثر فايدهء آن صنايع راجع به نوع آنهاست يا به غير آنها ، خصوصا انسان كه غايت در وجود آنها و صنايع آنها اوست ، و چيزى كه به صلاح شخص آنها راجع شود بسيار كم است . به خلاف انسان ، سيّما فرد كامل از آن ، كه جميع آنچه را كه قصد مىكند و كسب مىنمايد فايدهاش راجع است به ذات شخصيّهء خودش . و علّتش آن است كه حكم هويّت شخصيّهء او مانند حقيقت نوعيّهء غير اوست ، در آنكه بقاى شخصى و ديمومت عقلى براى او به حسب ذات او حاصل است ، و حيوانات ديگر به نوع باقى مىمانند ، نه به شخص .
و ديگر : از خواصّ انسان آن است كه چون ادراك امر نادرى مىكند حالت انفعاليّه عارض او مىشود كه به تعجّب موسوم است و ضحك تابع آن مىشود . و چون ادراك امر موذى مىكند انفعالى او را عارض مىگردد كه به ضجر مسمّى است و بكاء تابع آن است .
و ديگر : آن است كه مصلحت در مشاركت اقتضاى منع از بعضى افعال و رغبت در بعضى مىكند ، و چون انسان آن را در كودكى اعتقاد نمايد و بر آن بزرگ شود ، اعتقاد [ 507 ] وجوب اجتناب از يكى و اقدام بر ديگرى در او متأكّد مىگردد و در خاطرش رسوخ مىكند ،
مرآت الاكوان ( تحرير شرح هدايه ملا صدرا شيرازى ) ( فارسى ) — صفحة 556
مساهمون: احمد بن محمد حسينى اردكانى
ص٥٥٦