صغرى يا اختلاف بسبب و ايجاب يا كليه احد المتقدمتين چه اگر احد الامرين شرط نكنند احدى از امور خمسه لازم آيد :
اول اتفاق در ايجاب با جزئيه و اين هر دو عقيم است چه اين دو مقدمه صادقند كه بعض الحيوان انسان و بعض الفرس حيوان با آنكه نتيجه موجبه صادق نيست و اگر در كبرى گوئيم بعض الناطق حيوان نتيجه سالبه صادق نباشد .
دويم اتفاق هر دو در ايجاب با جزئيهء صغرى و اين هم عقيم است چه اين دو مقدمه صادقند كه بعض الحيوان انسان و كل فرس حيوان با آنكه نتيجه موجبه صادق نيست ، و اگر در كبرى گوئيم كل ناطق حيوان نتيجه سالبه صادق نيست .
سيم اتفاق هر دو در سلب با اتفاق در كميت و اينهم عقيم است أما وقتى كه هر دو كلى باشند چه اين هر دو مقدمه صادقند كه لا شيء من الحمار بفرس و لا شيء من الانسان بحمار با آنكه نتيجهء موجبه كاذبست ، و اگر در كبرى گوئيم و لا شيء من الصاهل بحمار نتيجه سالبه كاذب بود و أما هر وقتي كه هر دو جزئى باشد همين مثال كه ذكر رفت در صورت جزئى .
چهارم اتفاق هر دو در سلب با اختلاف در كم و اين نيز عقيم است بمثال كه در ثالث ذكر رفت يكى كلى و ديگرى جزئى .
پنجم اختلاف هر دو در كيف با جزئيه هر دو اينهم عقيم است چه اين هر دو مقدمه صادقند كه بعض الانسان ناطق و بعض الحيوان ليس به انسان با آنكه نتيجه سالبه صادق نيست و اگر در كبرى گوئيم بعض الحجر ليس به انسان نتيجه موجبه صادق نباشد ، و اگر صغرى را سالبه سازيم همچنان عقيم بود چه اين هر دو مقدمه صادقند كه بعض الحيوان ليس به انسان و بعض الناطق حيوان با اينكه نتيجهء سالبه صادق نيست ، و اگر در كبرى گوئيم بعض الصاهل حيوان نتيجه موجبه صادق نباشد .
پس از ضروب اين شكل هشت ساقط شوند و هشت منتج باشند
اول از موجبتين كليتين و نتيجه او موجبه جزئى باشد همچو كل ب ج و كل ا ب فبعض ج ا .
نفائس الفنون في عرائس العيون ( فارسى ) — صفحة 463
مساهمون: أبو الحسن الشعراني
ص٤٦٣