نگاهى به سراسر فصل
اسلام ستم كردن به هيچ كس را - به هيچ گونه - روا نمىدارد ، حتى به جانور كوچكى همچون مورچه ، چنان كه امام علىّ بن ابى طالب « ع » مىفرمايد : «
و الله لو أعطيت الأقاليم السّبعة بما تحت أفلاكها ، على أن أعصي الله في نملة أسلبها جلب شعيرة ، ما فعلته « 1 »
( 1 ) به خداى سوگند كه اگر اقليمهاى هفتگانهء جهان را با هر چه در آفاق پهناور آنهاست به من بدهند ، تا در حدّ بيرون آوردن يك دانه جو از دهان مورچه اى ، معصيت خدا كنم ، نخواهم كرد » .
فراوانى آيات نهىكننده از ستم و احاديث بازدارنده از آن ، براى اثبات اين امر كافى است كه ظلم و ستم ، در نظر اسلام زشتترين كار است . و از زشتترين انواع ظلم - و پليدترين گناهان بنا به تعبير امام صادق « ع » « 2 » - ظلم كردن به مزدوران و كارگران و رنجبران است ، كه شب و روز زحمت مىكشند و عرق مىريزند ، و با جان و تن و توان خود به ديگران خدمت مىكنند . و ظلم نسبت به يادشدگان صورتها و اشكال گوناگون دارد كه برخى از آنها آشكار است و برخى نه ؛ و روا داشتن هيچ يك از اين گونه ها در حق ايشان به هيچ وجه روا و شايسته نيست ، زيرا كه كتاب آسمانى چنين ندا مىكند : « * ( وَلا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْياءَهُمْ ) * ( 2 ) از حقوق مردم و آنچه به آنان تعلَّق دارد مكاهيد » . و اين آيه مباركه به خوبى مىفهماند كه كم كردن از « هيچ چيز » روا نيست ، چون كه « جمع مضاف » ( مثل « أشياءهم » ) ، مانند « جمع داراى الف و لام » ( مثل « الأشياء » ) ، مفيد معنى « عموم » است ؛ بنا بر اين واجب است كه همهء حقوق گوناگون ايشان تمام داده شود ، و كرامت آنان مصون بماند - چنان كه در « نگاهى به سراسر فصل » ششم نيز به اين مطلب اشاره كرديم . « 3 » در پرتو اين نگرش ، هر كس در حق ايشان خيانت روا دارد ، يا به
هامش
« 1 » . « نهج البلاغه » / 714 ؛ « عبده » 2 / 245 .
« 2 » . حديث شمارهء « 7 » ، در همين فصل .
« 3 » . ( ص 499 به بعد ) .