التهافت ص 197 ، 244 ، 333 - شفا ج 2 ص 804 ، 551 ، 425 - ش ص 280 - اسفار ج 3 ص 19 ) .
در نزد عرفا واحد و واحديت ، اعتبار ذاتست از آن رو كه تمام اسماء از وى است و واحديت اسماء بذات اوست و تكثرات اسماء بصفات .
شاه يكى غلام صد ، باده يكى و جام صد * ذات يكى صفت بسى ، خاص يكى و عام صد
نام يكى اگر يكى صد نهد اى عزيز من * صد نشود حقيقش يك بود او بنام صد
( از رسائل شاه نعمت الله ص 21 ) واحد حقيقى نيز بر دو قسم است يا واحد بالوهم است و يا بالفعل است واحد و همى عبارت از واحد عددى است كه اصل عدد و مبدأ آنست .
واحد حقيقى موجود بالفعل عبارت از معنائى است كه متغير و متكثر و مستحيل نيست و متصف بصفتى از صفات اجسام نيست و در معرض كون و فساد هم نيست و شبيه به چيزى نيست و او ذات حق تعالى است .
( الهداية الى فرائض القلوب ص 58 ) .
شاعر گويد :
صفت و ذات جمع كن با هم * واحدش جواز عارفان فافهم ؟
پارهء از تركيبات در معانى فلسفى :
واحِدِ بِالاتِّصال
- واحد بالاتصال عبارت از واحد شخصى است كه منقسم باجزاء مقداريهء متشابه شود و از جهتى بالفعل و از طرفى حاوى كثرت باشد ( شفا ج 2 ص 426 ) رجوع شود به واحد .
واحِدِ بِالاجْتِماع
- رجوع بواحد و ( شفا ج 2 ص 426 ) شود .
واحِدِ بِالتَّركيب
- رجوع بواحد شود .
واحِدِ بِالجِنْس
- رجوع بواحد شود .
واحِدِ بِالذات
- واحد بالموضوع و بالشخص و بالجنس و بالنوع را واحد بالذات گويند در مقابل واحد بالعرض كه واحد بالمناسبة . . . است رجوع بواحد و ( شفا ج 2 ص 425 ) شود .
واحِدِ بِالصُّوَرة
- دو يا چند امرى كه در صورت نوعيه و يا فصل متحد باشند واحد بالصورتاند چنان كه امورى كه واحد بالصورةاند واحد بالجنساند و امورى كه قابل قسمت از هم نباشند و داراى يك صورت باشند واحد بالصورةاند ( از تفسير ص 545 ) .
واحِدِ بِالطَّبع
- دو يا چند امرى كه از لحاظ وضع و سازمان طبيعى وحدت داشته باشند واحد بالطبعاند مانند دو موجود طبيعى كروى الشكل و يا دو امرى كه از لحاظ خواص يكى باشند .
( از شفا ج 2 ص 446 ) .
واحِدِ بِالعَدَد
- رجوع بواحد و ( تفسير ص 831 ، 545 ) شود .
واحِدِ بِالعَرَض
- دو يا چند امرى كه در امرى عرضى با يكديگر وحدت داشته باشند واحد بالعرضاند .
رجوع بواحد و ( شفا ج 2 ص 425 ) شود .
واحِدِ بِالفَصْل
- رجوع بواحد و