الف ( ا ) يا همزه استفهام و حقيقت استفهام طلب فهم باشد مانند « ازيد قائم » .
بايد دانست كه الف اصل ادوات استفهام است و بدين جهت مختصاتى دارد از جمله ( ا ) حذف آن در موردى كه قرينهء باشد جائز است چه آنكه مقدم بر « ام » شده باشد يا نه مانند « بدالى منها معصم حين جمّرت و كف خضيب زيّنت ببنان . فو اللّه ما ادرى و ان كنت داريا . بسبع رمين الجمر ام بثمان » كه « أ بسبع » بوده است و حرف ( ا ) استفهام آن حذف شده است كه قبل از ام معادله است . و مانند « طربت و ما شوقا الى البيض اطرب و لا لعبا منى و ذو الشيب يلعب » كه در اصل « او ذا الشيب » بوده است و مقدم بر « ام » هم نيست .
2 - هم براى طلب تصور به كار ميرود مانند « ازيد قائم ام عمرو » كه تصور يكى از دو را خواستار است و هم براى طلب تصديق مانند « ازيد قائم » در صورتى كه « هل » تنها براى طلب تصديق است مانند « هل نضرب عليا » .
3 - هم داخل بر اثبات شود چنان كه گذشت و هم داخل بر نفى مانند
أَ لَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ
و مانند
أَ وَ لَمَّا أَصابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ
4 - ديگر از مختصات آن تمام التصدير بودن است يعنى بايد در صدر كلام باشد بطور تحقيق و از اين جهت است كه بعد از ام اضرابيه واقع نمىشود مانند « قام زيد ام اقعد » بر خلاف « هل » كه گفته مىشود هل قعد و در جمله معطوفهء بواو يا فا يا ثم مقدم بر عاطف شود مانند « او لم ينظروا - او لم يسيروا . . . » الف گاه از معناى استفهامى خود خارج شده و براى معانى ديگر آيد از اين قرار :
1 - تسويه كه بعد از كلمهء « سوا ، ما ادرى ، ما ابالى » واقع مىشود مانند
سَواءٌ عَلَيْهِمْ أَسْتَغْفَرْتَ لَهُمْ أَمْ لَمْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ
- و ما ابالى أ قمت ام قعدت » و بالجمله در موردى است كه بجاى مصدر نشيند .
2 - انكار ابطالى كه مقتضى اين معنى است كه بعد آن غير واقع است و مدعى و قرع آن كاذب است مانند
أَ فَأَصْفاكُمْ رَبُّكُمْ بِالْبَنِينَ
-
وَ اتَّخَذَ مِنَ الْمَلائِكَةِ إِناثاً
-
فَاسْتَفْتِهِمْ أَ لِرَبِّكَ الْبَناتُ وَ لَهُمُ الْبَنُونَ
-
أَ فَسِحْرٌ هذا
-
أَ يُحِبُّ أَحَدُكُمْ أَنْ يَأْكُلَ لَحْمَ أَخِيهِ مَيْتاً
.
3 - انكار توبيخى كه مقتضى اين معنى است كه ما بعد آن واقع است و كنندهء آن ملوم است مانند
أَ تَعْبُدُونَ ما تَنْحِتُونَ
-
أَ غَيْرَ اللَّهِ تَدْعُونَ
-
أَ إِفْكاً آلِهَةً دُونَ اللَّهِ تُرِيدُونَ
-
أَ تَأْتُونَ الذُّكْرانَ
-
أَ تَأْخُذُونَهُ بُهْتاناً
.
4 - تقرير به اين معنى كه مخاطب را وادار بر اقرار و اعتراف كنى كه ثبوت يا نفى آن نزد او معلوم است . مانند « ا ضربت زيدا - أ زيدا ضربت - ا أنت فعلت هذا » .
5 - تهكم مانند
أَ صَلاتُكَ تَأْمُرُكَ أَنْ نَتْرُكَ ما يَعْبُدُ آباؤُنا
.
6 - امر مانند « ا أسلمتم . اى اسلموا » 7 - تعجب مانند
أَ لَمْ تَرَ إِلى رَبِّكَ كَيْفَ مَدَّ الظِّلَّ
.
8 - استبطاء مانند
أَ لَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ آمَنُوا
.
9 - فعل امر از « واى ياى » بمعنى