بنگريد ! اين احاديث - آشكارا - ما را به اصلى شالوده دار در « نگرش اسلامى » هدايت مىكند ؛ يعنى ارزش واقعى مربوط به كار و تلاش است ( * ( وَأَنْ لَيْسَ لِلإِنْسانِ إِلَّا ما سَعى ) * ( 1 ) انسان چيزى جز آنچه براى آن تلاش كرده است ندارد ) ، و ارزش مال از تلاشى كه براى كسب آن صورت گرفته است حاصل مىشود ؛ و بدين گونه دو نظام « تشريعى » و « تكوينى » با يك ديگر هماهنگ مىشوند ، زيرا كه در نظام تكوينى نيز وضع انسان همين گونه است و كوشش و تحمّل رنج لازم است ، امام جعفر صادق « ع » در اين خصوص مىفرمايد : « . . . و خلق له الوبر لكسوته ، فكلَّف ندفه و غزله و نسجه ، و خلق له الشّجر ، فكلَّف غرسها و سقيها و القيام عليها . . . و ترك عليه في كلّ شيء من الأشياء موضع عمل و حركة ، لما في ذلك من الصّلاح . . . و جعل الخبز متعذّرا - لا ينال إلَّا بالحيلة و الحركة - ليكون للإنسان في ذلك شغل يكفّه عمّا يخرجه إليه الفراغ من الأشر و العبث « 1 » پشم براى پوشش آدمى آفريده شد ، ليكن زدن و رشتن و بافتن آن به عهدهء خود او گذاشته شد . درخت براى انسان آفريده شد ، ليكن نشاندن و آبيارى كردن و رسيدن به آن وظيفهء خود او قرار داده شد . . . در هر چيزى كه بنگرى جايى براى كار و تلاش آدمى باقى ماند ، كه صلاح انسان در همين ( كار و تلاش ) بود ( نه بيكارى و مفتخوارى ) . . .
« دست يافتن به نان نيز دشوار شد ، كه جز با چاره گرى ( كشت و درو و با ابزار و وسايل ) و تلاش به دست نمىآيد . و حكمت اينها همه آن است كه انسان شغلى و سرگرميى داشته باشد ، تا او را از سبكسرى و بيهودگى حاصل از بيكارى بيرون آورد . » و اين اصل - كه مال را محصول كار و كوشش آدمى مىداند - اگر چنان كه بايد و شايد مراعات شود ، ريشهء همه گونه نظامهاى مختلف بهره كشى را خشك مىكند . بنا بر همين اصل ، ربح و سود نيز بايد با كار و
هامش
« 1 » « بحار » 3 / 86 - 87 ، از كتاب « توحيد مفضّل » .