د . لوازم كلام
در اين زمينه ، آمده است :
مراد از لوازم كلام ، لوازم منطقى است كه در علم منطق به بيّن و غير بيّن ، تقسيم شده است . در روايات ، گاهى لازم بيّن و گاهى حتّى لازم غير بيّن يك آيه ، به عنوان تأويل آن ، معرّفى شده است . « 1 »
در روايتى به نقل از فضيل بن يسار ، در ضمن گفتگوى وى با امام باقر عليه السلام ، دربارهء اين سخن خداوند عز و جل :
« وَ مَنْ أَحْياها فَكَأَنَّما أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعاً
« 2 » ؛ و هر كه او را زنده كند ، گويا همهء مردم را زنده كرده است » ، آمده است :
قال : من حرق أو غرق . قلت : فمن أخرجها من ضلال إلى هدى ؟ قال : ذاك تأويلها الأعظم ؛ « 3 »
امام عليه السلام فرمود : « [ يعنى ] او را از سوختن و غرق شدن ، نجات دهد » . گفتم :
كسى كه او را از گمراهى به سوى هدايت ببرد ، چگونه است ؟ فرمود : « اين تأويل اعظم آيه است » .
در اين روايت ، لازم غير بيّن آيهء شريف ، تأويل آن ناميده شده است . « 4 »
تحليل و تكميل
بديهى است كه براى آگاهى از دلالت كلام ( اعم از دلالت خفى و جلى ) ، شرايط و ملاكهايى وجود دارد كه بدون رعايت آنها ، معناى دقيق كلام ، حاصل نخواهد شد و همانطور كه تفسير كلام ( رفع ابهام از معانى ظاهرى آيات قرآن ) ، داراى قوانين و
هامش
( 1 ) . روشهاى تأويل قرآن ، ص 58 .
( 2 ) . الكافى ، ج 2 ، ص 210 .
( 3 ) . همان جا .
( 4 ) . روشهاى تفسير قرآن ، ص 58 .