بررسى نقش وجايگاه نخبگان عراقى در عصر سلجوقيان
دكتر على اكبر كجباف « 1 »
دكتر محسن مومنى « 2 »
چكيده
جامعه عصر سلجوقى داراى ويژگى هاى خاص بود كه آن را در دورههاى خود متمايز مىكرد مهمترين ويژگى آن اين بود كه سلاطين سلجوقى متعلق به مردم جامعه نبودند بلكه قومى مهاجر بودند كه موفق شده بودند از طريق نيروهاى نظامى به قدرت دست پيدا كنند . درچنين جامعهاى به دليل حاكميت عنصر ايلى بايد شاهد تحرك اجتماعى باشيم زيرا ساختهاى جامعه با يك عنصر جديد مواجه شدند . از سوى ديگر به دليل اختيارات زياد شاهان در اعطاى مناصب به هركسى كه خودشان تشخيص بدهند تحرك اجتماعى را تحت تاثير قرار مىدهد . اما از ديدگاه متفكران عصر سلجوقى طبقات چه تعريفى داشتهاند ؟ نظام الملك معتقد بودكه هر فردى داراى شايستگى هاى خاص خود است و بر ذمه حاكم مىباشد كه هر كسى را در جايگاه خاص خود به كار گيرد . او و غزالى اعتقاد داشتندكه بعضى از گروهها مىبايد مورد عنايت خاص قرار بگيرند . غزالى مىگويد : « خداى تعالى به همه روزگار اندر عالم اظهار قدرت خويش را ، گروهى را بركشيده است از بندگان ، چون پادشاهان ، وزيران و عالمان تا در آبادانى جهان بكوشند . » افضل الدين كرمانى نيز مىنويسد ، كه معنى سياست آن باشدكه پادشاه طبقات مردم را از ابناء ملك و شرف و ارباب انساب و اصحاب احساب و علماء و اهل فضل و عباد و اهل صلاح و دهاقين و ارباب ضياع و تجار و محترفه هر يكى را در مرتبت خويش و منزلت لايق به وى بدارد انديشه اين متفكران به خصوص نظام الملك وكرمانى بازتابى از انديشههاى ايرانى باستان مىباشد .
كليد واژه : نخبگان ، سلجوقيان ، خراسان ، قدرت سياسى .
هامش
( 1 ) . دانشيار گروه تاريخ دانشگاه اصفهان /aliak barkajbaf @ yahoo . co . uk( 2 ) . استاديار تاريخ دانشگاه اروميه .