مطالعه تطبيقى طرحهاى گچبرى نيشابور و سامرا
دكتر احمد صالحى كاخكى « 1 »
خديجه طاهرى « 2 »
چكيده
از جمله آرايههاى معمارى اسلامى ، گچبرى است كه از سدههاى آغازين اسلامى ، در مسير رشد گام نهاد و در حدود قرون هفتم و هشتم هجرى قمرى به نقطه اوج خود دست يافت . على رغم پيشينه غنى آن در ايران پيش از اسلام ، به دنبال كشفيات باستان شناسان در پايتخت نوبنياد عباسيان ؛ سامرا از قرن سوم هجرى كه حيات چندان با دوامى هم نداشته است ، اين شهر ، در عرصه هنر گچبرى ، به عنوان نقطه آغازين اين هنر در دوران اسلامى ، مبناى مطالعاتى معرفى شده است ، به طورىكه حتى طرحهاى گچبرى به كاررفته در برخى از با اهميتترين شهرهاى ايران مانند : نيشابور را - كه شهرى به مراتب كهنتر و مهمتر از پايتختهاى عباسيان است - متأثر از آن دانستهاند . مسئله اصلى در اين نوشتار بر مبناى نقد اين نظريه شكلگرفته كه اهداف مورد نظر نيز بر اساسآن پايه ريزى شده است تا ضمن مشخص كردن ريشه تاريخى - تصويرى نقوش به كاررفته در طرحهاى گچبرى نيشابور و سامرا ، منبع اقتباسى آنها نيز ؛ تا حد ممكن شناسايى و معرفى گردد . با توجه به پيشينه تاريخى شكلگيرى اين هنر در ايران پيش از اسلام و همچنين در نظر گرفتن مهمترين تغيير و تحولات اجتماعى ايران در قرون نخستين اسلامى ، فرضيه اصلى بر اين اساس كه منبع اصلى هنر گچبرى در دوره اسلامى در ايران واقع شده است ، پايه ريزى شد . بيش از دويست طرح در ارتباط با نقشمايهها و تركيببندىها برداشت شد و با استفاده از روش تطبيقى ، در نهايت نيشابور به عنوان منبع اقتباسىِ طرحهاى گچبرى قرون اوليه معرفى شد . ضمن اينكه در طى اين روند ، آشكار شد كه طرحهاى گچبرى سامرا تا حد زيادى متأثر از تزيينات گچبرى نيشابور هستند .
كليد واژه : طرحهاى گچبرى ، نيشابور ، سامرا ، گچبرىهاى ساسانى ، هنر آسياى مركزى ( ماوراءالنهر ) .
هامش
( 1 ) . دانشيار دانشكده مرمت دانشگاه هنر اصفهان /ahmad salehikakh ki @ yahoo . com( 2 ) . كارشناس ارشد پژوهش هنر ، مدرس دانشكده هنر و معمارى دانشگاه شيراز /art . kht @ gmail . com . .