اماميه قرن يازدهم هجرى عهد شاه عباس ثانى كه فقيه محدّث مفسّر محقّق مدقّق حكيم متكلّم متألّه ، اديب شاعر ماهر ، علوم عقليه ونقليه را جامع ، در خبر فهمى وتفطّن به معانى احاديث و اخبار دينيه بى نظير ، در تطبيق اصول ظواهر با بواطن وجمع ما بين اصول شريعت و طريقت متفرّد بوده ، و به فرموده روضات الجنات : نظير او در اين موضوع در تمامى فرقه محقّه معلوم نشده ، وعلاوه بر مراتب علميه ، در مكارم اخلاق طاق ومشهور آفاق ، وجلالت مقام او معروف بين الخلائق ومسلّم مخالف وموافق ، ومصدّق يگانه و بيگانه بوده ، و اشهر از آن است كه محتاج شرح وبيان باشد .
هر يك از تأليفات متنوّعه او آيينه حقيقت نماى تبحّر و فضل و كمال و فطانت و ذكاوت ، و حسن سليقه ، و استقامت طريقه ، و كثرت اطلاع فروعى و اصولى ، و غايت احاطه معقولى ومنقولى وى مى باشد .
به آب و رنگ و خال و خط * چه حاجت روى زيبا را
فيض در قم نشأت و اقامت داشت . . . به شيراز رفت ، علوم شرعيه را از سيد ماجد تكميل ، وعلوم عقليه را نيز از يگانه فيلسوف اسلامى ملا صدرا ، بلكه موافق آنچه استظهار مىشود از ميرداماد نيز اخذ نمود ، و چنانچه در شرح حال ملا عبد الرزاق فيّاض اشاره شده دختر ملا صدرا را هم ازدواج كرد و اين لقب فيض و فيّاض نيز از او بوده است . . . وفات فيض به سال هزار و نود و يكم ( 1091 ) هجرت در كاشان واقع شد . قبر و قبّه او مشهور و به كرامت معروف ومزار است » . « 1 »
مير محمد صالح خاتون آبادى در حدائق المقرّبين مى نويسد :
« مولانا محسن كاشانى در علم و عمل و تهذيب اخلاق و ترك دنيا ، در ميان ساير علما و اهل دين ممتاز بود ، و به فقه و حديث و كلام نهايت ربط داشت ، و مجاهده نفس و تهذيب اخلاق و ترك دنيا نموده بود .
هامش
( 1 ) . ريحانة الأدب ج 4 ص 369 .