( مستشار بلژيكى حاكم بر ماليهء ايران ) را بهانهء ستيز با حكومت عين الدوله قرار دادند ، از تأييد مخالفان عين الدوله بازايستد . . .
توضيح مطلب ، مستلزم نگاهى به جريان اعتراض عليه عين الدوله ، و موضع سيد در برابر آن است .
مسيونوز بلژيكى ، رئيس تشكيلات گمركى ايران بود كه در سال 1315 همراه دو تن ديگر از هموطنان خويش براى اصلاح و نوسازى سازمان گمرك ايران توسط صدراعظم وقت ايران ( ميرزا على خان امين الدوله ) استخدام گرديد . « 1 »
نوز پست حساس خود را در زمان صدراعظمهاى بعدى ( امين السلطان و عين الدوله ) نيز حفظ كرد ، بلكه بر مسئوليتهاى وى افزوده شد . زيرا او در ازدياد عايدات دولت از گمرك موفق بود « 2 » و اين امر ، بهويژه در فروكاستن از بحران مالى دولت در زمان عين الدوله ، تأثير شايانى داشت . زيرا خزانهء تهى دولت - در اثر قروض سابقه از بيگانگان ، نرسيدن پول از ناحيهء حكام به خزانهء دولت ، و نيز ريختوپاشهاى زمان امين السلطان - با سالى سه كرور تومان كسر بودجه « 3 » روبرو بود و دولت در تأمين مخارج روزمرّهء خود ، بهويژه بازپرداخت وامهاى متعدد و هنگفتى كه در زمان نخست وزيران پيشين ( عمدتا امين السلطان ) از روسيه و ديگران گرفته شده بود ، شديدا با مشكل مواجه بود . « 4 » اگر يادتان باشد در گزارش مهم هاردينگ ( سفير انگليس در ايران ) به لندن ( 25 ذى قعدهء 1322 ق ) راجع به عين الدوله ، با اشاره به تلاش وى در « دفع هرگونه نفوذ اروپايى تا حدّ امكان » ، خوانديم كه :
به خلاف انتظار ، تمايلات ضدّ بيگانهء عين الدوله موجب كاهش نفوذ عنصر بلژيكى
هامش
( 1 ) . درمورد مأموريت مستشاران بلژيكى در ايران ، و ريشه و روند تاريخى آن ، مطالعهء اثر مستقل و مستندى در اين زمينه كه به فارسى هم ترجمه شده است توصيه مىشود . ر . ك ، مستخدمين بلژيكى در خدمت دولت ايران ، آنت دستره ، ترجمهء منصورهء اتحاديه ( نظام ما فى ) .
( 2 ) . انقلاب مشروطيت ايران ، دكتر محمد اسماعيل رضوانى ، ص 80 .
( 3 ) . حيات يحيى ، 2 / 64 . نيز ر . ك ، نامههاى خصوصى . . . اسپرينگ رايس ، ترجمهء دكتر شيخ الاسلامى ، ص 16 .
( 4 ) . دربارهء اوضاع بد اقتصادى دولت در زمان مظفر الدين شاه و فلسفهء آمدن نوز و اصلاحات گمرك در زمان امين السلطان و خرج وام روسيه ، ر . ك ، افضل التواريخ ، افضل الملك ، صص 395 - 400 . فريدون آدميت نيز ( در كتاب ايدئولوژى نهضت مشروطيت ايران ، 1 / 104 و 109 و 134 و بعد ) پيرامون وضع زار اقتصادى دولت ايران در 1315 قمرى در زمان صدارت امين الدوله ، و اصلاحات مالى نوز ، بحث گسترده و سودمندى دارد .