را به حكومت يزد نفرستد . « 1 »
در همان دوران ، بين ارامنه و مسلمانان در قفقاز نزاع درگرفت و اين حادثه ، طبعا كشتار جمعى از مسلمانان بىگناه را درپى داشت . مسلمانان آن حدود و مناطق مجاور ، در نامه به سيد ( و ديگر علما ) ، ضمن گزارش ماجرا ، خواستار اقدام مراجع شيعه براى رفع غائله شدند . سيد در نامهاى كه به يكى از عالمان بزرگ يزد نوشت ، با مسلمانانى كه در قفقاز قربانى تجاوز ارامنهء محارب شده بودند ، همدردى نشان داد و خواستار اقدام دولت ايران براى جلوگيرى از اين امر گرديد . وى به عالم ياد شده نوشت :
« در اين « 2 » اوقات متواترا مكاتيب و استغاثات مىرسد از مسلمين بلاد قفقازيه در خصوص گرفتارى آنها به تعديات ارامنه ، از قتل و نهب و غارت و اتلاف اموال و نفوس ، كه فى الحقيقه موجب پريشانى قلوب عامّهء است . در اين باب و رفع اين غائله اهتمام لازم است و چنانچه مناسب دانيد از [ سوى ] اينجانب به امناء دولت عليّه ، خاصه حضرت اجل ارفع اكرم اتابك اعظم [ عين الدوله ] دام اقباله العالى اظهار داريد كه به هرطريق كه ممكن است اين امر را اصلاح و تدارك فرمايند و مسامحه و تغافل را روا ندارند . البته به مقتضاى غيرت دينى و حفظ حقوق اخوان مسلمين بذل همت خواهند فرمود .
وفّقنا اللّه تعالى و اياكم و ساير اخواننا المؤمنين لطاعاته و عباداته و السعى فى تحصيل رضائه و مراقبته تعالى فى جميع الاوقات و الاحوال و الخلوص فى جميع الاعمال و الافعال بمحمد و إله الطاهرين صلواته عليهم اجمعين . . . » .
4 . مخالفان عين الدوله ، و مواضع سيد
برخورد « مثبت و مؤدبانهء » عين الدوله با خواستهء بحقّ صاحب عروه در ماجراى يزد ، تأييدى بود بر آنچه كه از عين الدوله و امتيازات نسبى او در امر كشوردارى نقل مىشد و چنان كه گفتيم ، در سالهاى نخستين صدارت وى ، اميدها برانگيخته بود . اسناد موجود ، تا 1323 ق ، روابط سيد با عين الدوله را در مجموع ، برقرار و حسنه نشان مىدهد . . .
اين تلقى مثبت در سيد ، سبب شد زمانى كه جمعى از تجار و روحانيون تهران در آغاز سال 1323 ق ( به جلودارى مرحوم سيد عبد اللّه بهبهانى ) مخالفت با مسيونوز
هامش
( 1 ) . نامهء سيد احمد به پدر ، مورخ 18 ذى حجه ( عيد غدير ) 1322 ق .
( 2 ) . همهجا ، در اصل : درين .