است .
3 . طبيعيات ( عناصر ) :
جهانشناسى اوستايى بيشتر در مطاوى نسك چهارم ( - دامدات ) آمده ؛ و از دفترها اشارات در باب طبيعيات بيشتر در « آبان يشت » و « تشتر يشت » بديده مىآيد ؛ ولى دربارهء عناصر اربعه ( آذر ، آب ، خاك و هوا ) در معنا يشتهاى عنصرى اوستايى به ترتيب عبارتند از : « مهر يشت ، آبان يشت ، زامياد يشت ، رام يشت » كه همين خود نشانگر است - چنان كه از جمله هرودوت ( كتاب 1 ، بند 131 / كتاب 3 ، بند 16 ) و ديوجن لائرتى ( در فقرهء منقول عنه ) و جز اينها ياد كردهاند - كه پيشينهء نظريهء عناصر در جهانشناسى مغان ايران باستان باشد .
( 1 ) . الف مگن
( Alfa to mega )
- كتاب اول « طبيعى » ( - فيزيك ) ارسطو ، كه گويا ترجمهء پهلوى آن وجود داشته ؛ زيرا « بوذ »
( Budh )
طبيب سيّاح مسيحى يا كشيش ولايات ( ن 2 س 6 م ) - كه خسرو انوشروان او را براى گردآورى گياهان دارويى به هندوستان فرستاد - آن را ظاهرا از پهلوى به سريانى ترجمه كرده كه اينك نسخهء آن در دست نيست . همچنين ، ياد كردهاند كه سلّام ابرش ترجمان ( س 2 ق ) كتاب « فيزيك » ارسطو را از پهلوى به عربى ترجمه كرده است .
( 2 ) . الآراء الطبيعية ،
از ايتيوس ( سدهء 3 م ) كه به سريانى وجود داشته ؛ و نخستين كتابى است كه از سريانى به عربى ترجمه شده است .
( 3 ) . دينكرد ،
كه ياد شد ( 1 ، بهرهء 3 ،
I
، ش 1 ) « كتاب سوم » متضمّن مسائل فلسفى - جهانشناسى ، « كتاب چهارم » متضمّن نگرهء عناصر اربع ( - كه اصل آتش است ) به گونهاى كه موضوع فن پزشكى همانا تنظيم نسبتها بين عناصر باشد « 1 » .
( 4 ) . بوندهشن ،
كه ياد شد ( 1 ، بهرهء 3 ،
II
، ش 2 ) اساسا كتاب جهانشناسى ايرانى ، از جمله بخش 2 - 4 ( تكوين عالم ) ، بخش 9 ( طبيعيات ارضى ) و جز اينها كه در جاى خود ياد خواهد شد .
( 5 ) . گزيدههاى زات سپرم ،
كه ياد شد ( 1 ، بهرهء 3 ،
I
، ش 2 ) اين نيز يك كتاب
هامش
( 1 ) .The philosophy of the Mazdayasnian religion , p . 103 .