« دين يشت » - ويسپرد ، خردهاوستا و زندهاى آنها عارى از انديشههاى فلسفى به مفهوم اعمّ يا اخصّ نباشند ؛ يشتهاى ويژهء موضوعى هريك در جاى خود ياد خواهند شد . در ضمن ، چنانكه در بخش خطّ و كتابت گذشت « دانش دبيره » پهلوى كتابتى بوده است كه منطق و فلسفه را بدان مىنوشتهاند « 1 » . يكبار ديگر با يادآورى اين اشارت « ورشت مانسريك » ( فرگرد 21 ، بند 20 ) كه زردشت سپيتمان را بانى فلسفه دانسته « 2 » ، بايد افزود كه موبد آذر فرنبغ در « آيين نامگ » خود ( دينكرد 4 ، 142 ) يك « فلسفهنامه » منسوب به زردشت كلدانى هم ياد كرده است « 3 » .
1 . كليّات ( فلسفى ) :
( 1 ) . كتب يونانى و هندى ( فلسفى و علمى )
كه بنا به دينكرد ( مدن ، 412 ، 17 - ) در زمان شاپور يكم ساسانى ( 241 - 272 م ) به پهلوى ترجمه شد ، با اوستا در پيوست ؛ و در مدرسهء جنديشاپور هم نگه داشته شد « 4 » .
( 2 ) . اخبار الفلاسفة و قصصهم و آرائهم ( - فيلوسوپوس ايستوريا آن بيبليوئيس )
فورفوريوس
( Porphyrios )
صورى ( 234 - 305 م ) در چهار دفتر از طالس تا افلاطون ، كه ترجمهء سريانى آن تداول داشته ؛ « ابن الخمّار » - ابو الخير حسن بن سوار مسيحى ( 331 - ح 412 ق ) با آغاز از زندگى فيثاغورس به عربى ترجمه كرده ، نيز ياد كردهاند كه اخبار الفلاسفة / تاريخ فلسفهء نيكلاى دمشقى ( ن 1 س 1 م ) هم در تحرير سريانى تداول داشته ، كه « ابن زرعه » - ابو على عيسى بن اسحاق مسيحى ( ح 331 - 399 ) ق ) آن را به عربى ترجمه كرده است .
( 3 ) . وصاياى ذهبيّه ( فيثاغورس )
تفسير پروكلوس ديادوخوس بيزانطى ( 412 - 485 م ) كه به سريانى ترجمه شد ( نسخهاى از آن در موزهء بريتانيا هست ) و ثابت بن قرّهء
هامش
( 1 ) . الفهرست ، چاپ تهران ، ص 16 .
( 2 ) .The Dinkard , vol . xvlll , p . 39 .( 3 ) .The Philosophy of the Mazdayasnian Religion , p . 103 .( 4 ) .Zoroastrian Problems , p . 81 . / Essays Presented to R . Walzer , Oxford , 1972 ( ar . S . M .تاريخ علوم عقلى ( صفا ) ، ص 18 .Stern ) , pp , 447 , 449 , 462 . /