فرمودند : « اگر مطلب روى كاغذ بيايد ، شما مجبوريد جاعل را تعقيب كنيد پس بهتر كه جواب مرا به وزير عدليّه بنويسيد و تصريح كنيد كه من راضى به تعقيب او نيستم ، و اگر امر داير شود كه اجبارا بخواهيد صورت مجلس تنظيم كنيد ، من ناچارم به دروغ اقرار كنم كه نامهء صادره از ناحيهء من است تا مانع از تعقيب او بشوم و شما راضى نشويد من دروغ گفته باشم . » اين بود كه ما هم در تمام آن روز قبل از ظهر و بعد از ظهر و حتى سر شب كه تمام صحبت در اطراف همين مسئله دور مىزد ، بالاخره قانع شديم و قرار شد در مراجعت به همين نحو به مركز جواب داده شود ، و شد ، و مطلوب مسكوت ماند . و آن وكيل البتّه پروانه نگرفت ولى از تعقيب هم مصون ماند ؛ و نمىدانم بالاخره خودش فهميد كه كمال الملك چه بزرگوارىاى نسبت به او كرده است يا نه . موضوع ديگرى كه مورد توجه مخصوص من بنده بود ، مسئلهء سرگرمى كمال الملك در حسينآباد و طرز وقت گذرانى او بود . به بهطورىكه خودشان مىفرمودند ، بيشتر با مطالعه وقت مىگذراند و مخصوصا به حافظ علاقهء زيادى داشت . »
نقل از مجلهء يغما ، سال بيست و سوم ، شمارهء پنجم .
شرح
( 3 ) - اين سالشمار با اندك تغييراتى از سالشمار زندگانى كمال الملك كه توسط آقاى محمد گلبن تهيّه و در مجلهء آينده ، سال نهم ، شمارهء 12 چاپ شده ، اقتباس شده است .
( 4 ) - اين شعر به مناسبت فرا رسيدن نوروز سال 1336 قمرى در برلن سروده شده كه در شمارهء 4 - 5 سال پنجم روزنامهء كاوه چاپ شده است .
( 5 ) - در فرهنگ دانش و هنر ، سال تولّد فاضل تونى 1288 قمرى ، در مؤلفين كتب چاپى ، 1298 قمرى و در جهان دانش ، 1288 قمرى آمده است . و از زبان عبد الحسين وجدانى چنين آمده است :
« سى و دو سال پيش كه چند صباحى بود وارد خدمت ديوانى شده بودم ، ( كه اى كاش نشده بودم كه بىاجر بود و منت ) در دالانهاى باريك و تاريك وزارت جليلهء داخله ، در ميان جمعيت پرجوش و خروش ارباب رجوع ، كه صبح ناشتا حب سرگردانى خورده و طبق عرف سنواتى به دنبال نخود سياه ، در تلاش و تكاپو بودند ، مرحوم ملا محمد حسن فاضل تونى رحمة اللّه عليه ، دانشمند عالىقدر و استاد بزرگوار را ديدم كه در سرسراى مقابل در ورودى وزارتخانه مبهوت ايستاده و راه به جايى نمىبرد . پيش دويدم و دستش را بوسيدم . فرمود : « مبصر ، اينجا مشغول كار شدى ؟ » ( آن مرحوم همواره بنده را به اين اسم مىخواند . )
- بله قربان .
- اطاق اين پسره ( به كسر اول و دوم و سوم ) را مىدانى كجاست ؟