پس از به توپ بستن مجلس شوراى ملى در سال 1329 قمرى توسط « محمد عليشاه » وى مجلّهء « بهار » را مىنوشت كه از پرارزشترين كارهاى اوست . اين نشريه حاوى قطعات ادبى ، شعر ، بيوگرافى شخصيتها و مخصوصا ترجمه آثار نويسندگان كلاسيك كه اكثرا توسط خود اعتصام الملك تهيه مىشدند بود .
ميرزا يوسف با اينكه داخل در امور سياسى نمىشد ولى مىتوان گفت كه مسلك « اعتدالى » داشت .
تحصيلات عربى و فارسى او بسيار عالى و بويژه در ترجمه عربى به فارسى مهارت كامل داشت . بعضى از تأليفاتش كه به زبان عربى است گويا در مصر چاپ شده است . او همچنين مؤلف فهرست بسيار نفيس كتب خطى كتابخانه مجلس است . از عربى و فرانسه نيز چند كتاب به فارسى ترجمه كرده است و به زبان عربى غير از شرح « اطواق الذهب » زمخشرى ، داستانى بنام « الثورة الهنديه » ترجمه نموده كه در مصر به طبع رسيده است . از مهمترين ترجمههاى وى از زبان فرانسه مىتوان ترجمهء كتاب معروف « بينوايان » اثر « ويكتور هوگو » را نام برد ، كه در سال 1308 خورشيدى به چاپ رسيد و تأثير زيادى در سبك نثرنويسى فارسى بجاى گذاشت . جز آنچه تاكنون ذكر شد آثار ديگرى نيز از او در دست است كه نام مىبريم :
1 - « تربيت نسوان » . ترجمهاى است از « تحرير المرأة » اثر « قاسم ايمن مصرى » ، تبريز ، 1318 ق .
2 - تراژدى « خدعه و عشق » اثر فردريك شيللر . برگردان از ترجمه فرانسوى كتاب به قلم الكساندر دوما . تهران . 1325 ق / 1907 م .
3 - « تيرهبختان » . ترجمهاى از « ميز رابل » اثر « ويكتور هوگو » .
4 - « سفينه غواصه » . اثر « ژولورن » .
5 - « ترجمه حال تولستوى » .
6 - « مقالات آمريكايى » .
از جمله اقدامات ارزشمند اعتصام الملك آوردن دستگاه چاپ به تبريز است . او توانست با صرفهجوئى در مخارج خود چاپخانهاى خريدارى و به تبريز بياورد و بدينوسيله كمك بزرگى به صاحبان كتاب و مجلّات كه تا آن روز با چاپخانه سنگى كار مىكردند بنمايد .
ميرزا يوسف خان آشتيانى عضو كميسيون معارف بوده و در اواخر عمر نيز كه
زندگينامه رجال و مشاهير ايران ( فارسي ) — صفحة 204
مساهمون: حسن مرسلوند
ص٢٠٤