در اين عهد جاويد از رجال و اعيان احدى به قدر وى ترويج علم و دانش و هنر نكرد ، مكرر از لبهاى مبارك اين پادشاه خاطرآگاه ( - ناصر الدّين شاه ) مسموع افتاده است كه تشويقا فرمود ثلث مردم ايران را على قلى ميرزا تربيت كرده ، و بعزت و اعتبار و انتشار اسم و اشتهار او نيز در اين دولت كس نرسيد ، جميع پادشاهزادگان بزرگ و دانشمندان عظيمالشان و صدور و اعيان و فحول و اركان ممالك ايران در محضر وى خاضع بودند ، و به ظاهر و باطن خويشتن را نزد او خرد مىشمردند ، و نامش حضورا و غيابا باحترام و شكوهى تمام مىبردند ، آنچه آن دانشمند هنرپرور از مناصب و مواجب و شئونات و مراتب در حق اهل علم و ارباب كمال برقرار ساخت بحيطهء ضبط و قيد درنمىگنجد ، انبساط خاطر و انشراح صدرش منحصر بود بمجلس مذاكرات علميه در جميع فنون عتيقهء آسيايى و معارف طريفه و صناعات جديدهء اروپايى ، با اساتيد آنها مشاركت حاذقانه مىكرد ، و مخصوصا در حكمت متوسطهء مشرق زمينى خود از صناديد اساتيد بشمار مىآيد .
اول كسى كه لقب وزير علومى در ايران گرفت او بود ، و از منصبهاى درجهء اول اين دولت و شئونات و مراتب عصر خود بهمگى نائل گرديد ، الا مقام شخص اولى و صدارت عظمى كه على العاده بر ملكزادگان مجوّز نيست .
از مجالست علما و افاضل و مذاكرهء علوم و فضائل هيچوقت ملالت نمىيافت و كسالت نمىگرفت ، ملكهء سخا و علو همت او بساط شهرت قاآن مغول و حاتم طى طى كرد ، در كثرت محفوظات و سعهء دائرهء اطلاعات و غزارت مواد محاضرات اعجوبهء روزگار بود ، و بر رسوخ عقائد و مقام يقين وى كه از روى آثار بلانهايه و امارات غير محدود بر همه محقق و مبرهن گرديده بود ، مفتيان و مجتهدين همى تحسين مىآوردند .
در تاريخ و اسطرلاب و هندسه و بسيارى از مسائل كتابها و رسائل ساخته ، از خدمات و زحمات وى در راه دولت و ملت ايران لختى را بر سبيل اشارت در فهرستات مطبوعهء
تاريخ تذكره هاى فارسى ( فارسي ) — صفحة 634
مساهمون: أحمد گلچين معانى
ص٦٣٤