عجب زمانهيى بوده است ، كه ملاى روم و شيخ سعدى و كمال و عبد اللّه بن فضل اللّه وصاف در يك عصر بودهاند ، كه هريك در عالم خود وحيد روزگارند ، و و پدر وصاف ، فضل اللّه شيرازى صاحب تاريخ معجم ( ؟ ! ) « 1 » هفت سال پيش از شيخ سعدى در قران نخستين كه در سرطان واقع شده بدرود جهان بىبقا نمود ، و كان ذلك فى شهور سنهء 694 ، و بالجمله وفات مولوى رومى در سنهء 672 واقع شد ، بعضى مزخرفات او را جامى ابله ( ! ) در نفحات نوشته و آن در حديقهء نهم مرقوم گشته و از پيش گذشته . . . بالجمله از شعراى زمان شاه اسماعيل : اميدى رازى بيتى چند دارد ( ؟ ) و شعراى زمان سلطان حسين ميرزا را طبعى دردانگيز نبوده ، و در زمان شاهطهماسب صفوى شعراى شيرينزبان ظهور نمودهاند ، اگرچه محتشم بزرگ آنها بود ، و ليكن شعر دردانگيز ندارد ، و كلامش منشيانه و مخلوط بعشق و هوس بوده ، بهترين كلام او مرثيهء جناب سيد الشهداء ( ع ) كه مشهور آفاقست ، و مرثيهء برادرش عبد الغنى ، و بعد از عصر شاهطهماسب شعراى زمان شاهعباس نيز بد نبودهاند ، و ملاحت كلامى و شيوهء نظمى داشتهاند .
تا اواخر شاهعباس ثانى چون زمان دولت شاه سليمان رسيد ، معانى منظومه بارد و بىمزه گرديد ، و زمان شاه سلطان حسين نيز همين شيوه بود ، تا نوبت سخنسنجى به سيد على مشتاق اصفهانى رسيد ، و طرز آنها را برهم زد ، و شعر گفت و شعرش چون ابيات محتشممنيشانه است ، و بعد از مشتاق ، آذر و هاتف و صباحى و ساير نكتهسنجان اصفهان كه آذر در آتشكده در آخر كتاب ايشان را ذكر كرده و اشعار ايشان را نوشته در حقيقت طرز خاصى را زنده كردهاند » .
آنگاه بذكر احوال فتحعلى خان صبا و ميرزا احمد صبور و سيد محمد سحاب و سيد محمد حسين مجمر و محمد كاظم واله پرداخته ، سپس مجملى از احوال وزرا و امراى صاحبطبع را بيان كرده كه عبارتند از : ميرزا محمد حسين وفا ، ميرزا عيسى
هامش
( 1 ) - صاحب تاريخ معجم شرف الدّين فضل اللّه حسينى قزوينى متوفى در حدود 740 است نه عز الدّين فضل اللّه شيرازى متوفى 698 هجرى .