اسماعيل طالقانى ( صاحب بن عبّاد )
ابو القاسم اسماعيل بن ابو الحسن عبّاد بن عبّاس بن عبّاد بن احمد بن ادريس طالقانى اصفهانى ملقّب به « صاحب » و « كافى الكفاة » ، عالم محدّث و اديب شاعر و وزير با كفايت ، در 4 ذىقعدهء سال 324 ( و يا بنا بر مشهور 326 ق ) متولّد شده است . برخى مولد او را در اصطخر فارس ، و برخى طالقان قزوين نوشتهاند ؛ امّا ثعالبى در يتيمة الدّهر او را اهل طالقان اصفهان دانسته است كه ظاهرا قريهء « طالخونچه » ( طالقانچه ) در اطراف اصفهان است . وى ابتدا نزد پدر به تحصيل پرداخت ، سپس تحت تربيت ابو الفضل بن عميد قرار گرفت ، و دبير او شد . فنون ادبى ، از قبيل صرف و نحو و لغت را از ابن فارس در رى كسب نمود ، و از محدّثان عراق ، رى و اصفهان حديث شنيد ؛ از جمله ابو عمرو صبّاغ ، قاضى ابو بكر احمد بن كامل بن شجره ، احمد بن محمّد بن حسين رازى ، ابو على حسن بن احمد فسايى ، ابو سعد حسن بن عبد اللّه سيرافى ، ابو الفضل عبّاس بن محمّد نحوى ( عرام ) ، ابو بكر محمّد بن حسن بن مقسم عطّار .
دانشمندان بسيارى نيز از شاگردان او به شمار مىروند كه از آن جملهاند : حافظ ابو بكر احمد بن موسى بن مردويهء اصفهانى ، ابو محمّد جعفر بن احمد بن على ايلاقى قمى ، شيخ عبد القاهر بن عبد الرّحمن جرجانى ، ابو الحسن محمّد بن جعفر بن محمّد كوفى ( ابن نجار ) و ابو العلاء محمّد بن علىّ بن حسن همدانى رازى . در باب مذهب او گرچه عدّهاى او را زيدى يا معتزلى دانستهاند ؛ امّا اكثر نويسندگان ، به تشيّع او اقرار دارند ، و قرائن و شواهد بسيارى همچون اشعارى كه در مدح ائمّهء شيعهء اثنى عشر ، به ويژه علىّ بن ابى طالب عليه السّلام سروده ، و قول بسيارى از علماى اهل سنّت در مورد شيعه بودن او ، از جمله ابن حجر عسقلانى ، مؤيّد شيعه بودن او است .
علّت شهرت او به صاحب ، به خاطر مصاحبت وى با مؤيّد الدّوله بوده ، و عدّهاى گفتهاند وى مصاحب ابو الفضل بن عميد بوده ، و لقب صاحب را يافته است . وى نوزده سال در اصفهان و هفت سال در رى و گرگان وزير مؤيّد الدّوله امير آل بويه بود ، و پس از وفات او ، به پيشنهاد خود ، فخر الدّوله را به اميرى آل بويه برگزيدند ، و دوازده سال نيز وزارت او را نمود . وى در ايّام وزارت خود ، با وجود كثرت اشتغال و گرفتارىها ، و رفع حوائج