پنجم حنفى و صاحب كتاب الفرائض السجاونديّة كه جمعى از فضلا آن را شرح كردهاند و نيز مجد الدّين احمد بديهى سجاوندى در شمار عرفاى افاضل و معاصر سلطان سنجر سلجوقى و صاحب كتاب تفسير عين المعالى بدان منسوبند و از نظم بديهى سجاوندى است :
اى نفس گر از غبار تن پاك شوى * تو روح مجرّدى بر افلاك شوى
عرش است نشيمن تو شرمت بادا * كايى و مقيم خطّهء خاك شوى « 1 »
سجزى : با كسر اوّل و دوّم منسوب است به سجز بر وزن شپش معرّب سكز نام ولايت سيستان و ازآنجاست اسامة بن سفيان سجزى در شمار نحويان و شاعران جز اينكه شعرش به گفتهء صفدى پخته نيست امّا روان است و ياقوت در معجم الادباء چيزى از اشعار او آورده است . نيز خليل بن احمد ابن محمّد بن خليل بن موسى سجزى در شمار فقيهان حنفى و محدّثان و شاعران كه در طلب دانش به نيشابور و عراق و حجاز و دمشق سفر كرد و آنگاه به بلخ رفت و در آنجا بزيست و ازآنجا به سمرقند رفت و منصب قضا يافت و در سال 378 درگذشت و از نظم اوست در تعيين پيشوايان او در فقه و قرائت و نحو و حديث :
ساجعل لى النعمان فى الفقه قدوة * و سفيان فى نقل الاحاديث سيدا
و فى ترك ما لم يعننى من عقيدة * ساتبع يعقوب العلاء و محمّدا
و اجعل حزبى من قراءة عاصم * و حمزة بالتحقيق درسا مؤكدا
و اجعل فى النحو الكسائى عمدتى * و من بعده الفراء ما عشت سرمدا
و ان عدت للحج المبارك مرّة * جعلت لنفسى كوفة الخير مشهدا
فهذا اعتقادى و هو دينى و مذهبى * فمن شاء فليبرز ليلقى موحدا
و يلقى لسانا مثل سيف مهند * يفل إذا لاقى الحسام المهندا
نيز شمس الدّين محمّد سجزى معروف به شمس سيستانى در شمار فاضلان و اديبان و شاعران و صاحب كتاب مجمع البحرين و معاصر با ملك تاج الدّين و اين رباعى را در نصيحت او گفته است :
شاها بايد كز تو دلى كم شكند * لطف تو هزار لشكر غم شكند
انديشه به كار دار كاندر سحرى * يك آه هزار ملك درهم شكند
و نيز ابو الفرج سجزى در شمار شاعران توانا و استاد عنصرى و ستايشگر آل سيمجور امّا از نظم او جز اندكى بر جاى نيست و از اوست :
عنقاى مغرب است در اين دور خرّمى * خاص از براى محنت و رنج است آدمى
هركس به قدر خويش گرفتار محنت است * كس را ندادهاند برات مسلّمى
سجستانى : با كسر اوّل و دوّم منسوب است به سجستان معرّب سگستان كه نام ديگر سيستان است
هامش
( 1 ) - و نيز محمّد بن ابى يزيد طيفور ملقّب به شمس الدّين مكنّى به ابو الفضل سجاوندى متوفّى 560 .
وى نخستين كسى است كه نشانههاى وقف را به كار برد و قرآنهايى كه اين نشانه در آن به كار رود قرآن سجاوندى مىخوانند از آثار اوست : الوقف و الابتداء ، الموجز ، عين المعانى فى تفسير سبع المثانى ( الذريعة : 25 / 138 ) .