پيشنهاد همّت خود ساخت و در جميع انقلابات ، دستش در كار بود ، و در موقع جنگ بينالملل - سال هزار و سيصد و سى و چهار - با آزادىخواهان مملكت و كميتهء دفاع ملى همدست گرديد و به جنگ دولتين روس و انگليس اقدام نمود ، و بعد از شكست ايران و عثمانى ، مدت چند سال از وطن آواره گشت . زياده بر صد هزار تومان از اموال و منافع املاك او را قشون روس تصرف نمودند .
خلوص نيّت و كمال شجاعتش مايهء شرف ايران و افتخار ماست . اگر افكار او از اين روشنتر و اطّلاعش به مصالح ملّت بيشتر بود ، جا داشت كه نجاتدهندهء ملّت واقع شود . متأسّفانه نظر به همين قصور معرفت و سوء رفتار بستگانش ، تصرفات او در امور ، منافع ملّت و مساعى خود را بر باد مىدهد .
از نقطهنظر عادات و اخلاق عمومى وجود خانوادهء ما ضررش از منفعتش بيشتر بوده 238 [ است ] .
جهل بىمنتهاى ملّت ، اعمال بىحاصل به نام ديانت بلكه هزاران گونه حركات زشت و عادات نكوهيده كه در اصفهان و نواحى آن از شعاير مقدسهء اسلام شمرده مىشود ، سرمايهء انواع بدبختى چندين كرور نفوس ملّت شده است . حصول اين خسارات معنوى را فقط مداخلات همين خانواده سبب شده .
از جملهء سوء اقدام پدر من و اعقابش ، در تقويت و تشويق عموم متصديان و مرتزقين از بساط تعزيهدارى ، همچنين كمال حمايت از هرچه عمّامه به سر و آخوند مسلك در اطراف اين مملكت ويران ، به تخريب دين و تجهيل مسلمين مشغولند ، مزيد تأسّف اين است كه اگر وجود گذشتگان ، در مقابل اين مضرّات منافعى براى خلق داشت ، بالعكس ، از وجود بازماندگانش ، اضعاف آن خسارات حاصل است ، بدون آنكه ادنى منفعتى به خلق برسانند .
و از حيث قيام به وظايف روحانيّت ، پدران ما از اغلب ملّاهاى مملكت به وظايف ملايى ، بهتر و صحيحتر قيام نمودند ، و در اجراى حدود و مراسم
رجال و مشاهير اصفهان ( الاصفهان ) ( فارسي ) — صفحة 679
مساهمون: مير سيد على جناب
ص٦٧٩