در دست محصّلين افتاده [ است ] .
نجم الدوله سفرى به حجاز و سفرى به خوزستان و غيره نموده كه در آن سفرنامه شرح مفصّلى از اوضاع جغرافيايى و طبيعى هرجايى كه عبور كرده نوشته [ است ] .
مخصوصا مأموريت بازديد سدّ « * » اهواز را داشته در وقتى كه ناصر الدّين شاه به خيال بستن آن سد افتاده بود ، در اين باب هم تحقيقات زيادى دارد .
ظل السلطان عمده علّت رنجش ناصر الدّين شاه از حسين قلى خان ايلخانى بختيارى و بالاخره به هلاكت رسيدن آن را نتيجه راپورت نجم الدوله در سفر خوزستان نوشته ، در تاريخ مسعودى كه شرح وقايع زندگانى خود ظل السلطان است . « * * »
نجم الدوله چون تاريخ مسافرت خود را پس از واقعه حسين قلى خان نوشته برائتش از اين دسيسه ظاهر مىگردد ، به علاوه آنكه نجم الدوله داراى مسلكى بود مخالف با اين مطالب ، چه خود را منتسب مىدانست در طريقه عرفان به پيروى فقير محمّد على خبوشانى ، و چنين مسلكى كاملا مخالف با اين قبيل دسيسهها مىباشد .
نجم الدوله آخرين رياضىدان ايرانى بود كه مىتوانست در مقابل رياضىدانهاى اروپايى عرض اندام نمايد ، و علاوه بر مراتب علمى رتبه او در دربار سلطنت ناصر الدّين شاه مانند يك نفر وزير بود ، نجم الدوله معتقد بود كه تمام رياضىدانهاى ايرانى از شاگردان او هستند .
هامش
( * ) در اصل سدّه
( * * ) ر . ك . مسعود ميرزا ظل السلطان : تاريخ مسعودى ، ص 312 .