واقع گرديده است . ( 1 ) امام ( عليه السلام ) در اين رساله شريفه وظيفهء انسان را در برابر خالق و وظيفهء
او را در برابر مخلوق ، و حقوق متقابل خالق و مخلوق بازگو فرموده است برخى از اين
حقوق آنچنان از طرائف و ظرايف كافى و دقت لازم برخوردار مى باشد كه كمتر مورد توجه
و عنايت حقوقدانان واقع گرديده است اينك به بيان اجمالى آنها سپس با اندكى توضيح و
تفصيل مى پردازيم :
1 . حق خداوند جل جلاله 2 . حق خود انسان 3 . حق زبان 4 . حق گوش 5 . حق چشم
6 . حق دست 7 . حق پا 8 . حق شكم 9 . حق عورت 10 . حق نماز 11 . حق حج 12 . حق
روزه 13 . حق صدقه 14 . حق قربانى 15 . حق سلطان 16 . حق معلم 17 . حق مالك برده
18 . حق رعيت 19 . حق شاگردان 20 . حق زن و همسر 21 . حق غلام 22 . حق مادر 23 .
حق پدر 24 . حق فرزند 25 . حق برادر 26 . حق آزاد كنندهء برده 27 . حق بندهء آزاد شده
28 . حق نيكوكار 29 . حق مؤذن 30 . حق پيشنماز 31 . حق همنشين 32 . حق همسايه
33 . حق رفيق و دوست 34 . حق شريك 35 . حق معاشر انسان 36 . حق مال انسان 37 .
حق طلبكار 38 . حق دشمن ، بر انسان 39 . حق انسان بر دشمن 40 . حق مشورت كننده
41 . حق راهزن 42 . حق نصيحت جو 43 . حق نصيحت گر 44 . حق بزرگ 45 . حق كوچك
46 . حق سائل و پرسشگر 47 . حق مسئول 48 . حق شاد كنندهء انسان 49 . حق بدى
كننده به تو 50 . حق همكيش 51 . حق اهل ذمه .
بدان كه خداى عزوجل را بر تو حقهاست ، كه تو را فرا گرفته است در هر جنبشى يا
آرامشى ، يا حالتى يا در هر جائى كه در آن فرود آيى ، يا در عضوى كه آن را بگردانى يا در هر
ابزارى كه در آن تصرف كنى .
هامش
1 . اين رسالهء شريفه را مرحوم شيخ صدوق در كتاب " الخصال در باب الخمسون و در كتاب
" من لا يحضره الفقيه " ج 2 ، به صورت " مرسل " نقل نموده است ، تعداد حقوق بر اساس نقل آن
مرحوم 51 حق است ولى براساس نقل على بن شعبه حرانى صاحب " تحف العقول " 50 حق
مى باشد و از معاصران ، استاد دكتر شهيدى در كتاب زندگانى على بن الحسين ( عليه السلام ) ، و استاد مهدى
پيشوائى در كتاب " سيرهء معصومين ( عليه السلام ) " ، به اجمال و اختصار آن را آورده اند .