سُبْحانَ رَبِّي
( اسراء 17 / 93 ) با الف ثبت شده و در بعضى ديگر ( سبحن ) بدون الف نوشته شده است . « 1 » اختلاف در اين گونه مثالها منجر به اختلاف در تلفظ نمىشود و بنابراين در هر دو رسم ، قرائت يكى است و اختلاف هجاء در قرائت تأثير نمىكند .
ولى در اينجا نوع ديگرى از اختلاف در هجاى كلمات وجود دارد كه شامل كمى يا زيادت حرف يا تبديل جاى يك حرف مىشود و اين اختلاف باعث اختلاف در تلفظ مىگردد و هدف ما در اين بحث بررسى اين نوع از اختلاف مىباشد . مصادر نخستين ثابت كردهاند كه اين اختلافها يا به مصحفهاى امام كه در زمان خليفه سوم از مدينه به شهرها فرستاده شد ، مربوط مىشود و يا در مصاحف قديمى كه از روى مصاحف عثمانى استنساخ شده ، وجود داشته است .
طبق اطلاع ما قديمىترين مصدرى كه از اين اختلاف صحبت كرده همان روايتى است كه ابو عبيد در كتاب « فضائل القرآن » آورده و دانى هم آن را در المقنع از ابو عبيد نقل كرده است . « 2 » ما اينكه متن روايت ابو عبيد را در اينجا مىآوريم ، زيرا كه اين روايت قديمىترين روايت در اين زمينه است و پس از اين روايت ، روايتهاى ديگر اين موضوع را نقل خواهيم كرد .
در كتاب « فضائل القرآن » تأليف ابو عبيد قاسم بن سلام آمده است : « 3 » « حروف قرآن كه مصاحف اهل حجاز و اهل عراق در آنها اختلاف دارند . ابو عبيد مىگويد : اسماعيل بن جعفر المدنى به من گفت : مصاحف اهل حجاز و اهل عراق در اين حروف اختلاف دارند :
1 . اهل مدينه در سوره بقره ( 2 / 132 ) « و اوصى بها ابراهيم بنيه » را با الف نوشتهاند و اهل عراق
وَ وَصَّى
بدون الف نوشتهاند .
2 . اهل مدينه در سوره آل عمران ( 3 / 133 )
سارِعُوا إِلى مَغْفِرَةٍ
را بدون واو و اهل عراق
وَ سارِعُوا
با واو نوشتهاند .
هامش
( 1 ) درباره اين مثالها و مثالهاى ديگر رجوع شود به : دانى : المقنع ، ص 92 به بعد .
( 2 ) المقنع ، ص 112 - 108 .
( 3 ) فضائل القرآن ، لوح 46 - 44 .